Bùn nạo vét: Vấn đề hạ tầng hay nguồn vật liệu bị bỏ quên?
Bùn nạo vét là khối vật chất gồm đất, cát, bùn và tạp chất phát sinh khi đào kênh rạch, luồng đường thủy và các công trình hạ tầng đô thị; nếu chỉ coi đây là chất thải cần đổ bỏ, các thành phố sẽ vừa đối mặt áp lực xử lý khối lượng khổng lồ, vừa bỏ lỡ cơ hội tái sử dụng tài nguyên làm vật liệu xây dựng, san lấp và phục vụ phát triển hạ tầng lâu dài. Hơn 8,4 triệu m³ bùn nạo vét dự kiến phát sinh từ các dự án hạ tầng của TP.Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2026 - 2030 đang biến câu chuyện này từ vấn đề kỹ thuật thành bài toán chiến lược quản lý tài nguyên.
Thành phố đã giao Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị làm chủ đầu tư 55 dự án thuộc lĩnh vực hạ tầng kỹ thuật, môi trường và thủy lợi, với tổng khối lượng bùn, đất phát sinh khoảng 17,2 triệu m³, trong đó khoảng 8,8 triệu m³ đất đào và 8,4 triệu m³ bùn nạo vét. Nếu tiếp tục coi toàn bộ khối lượng này là gánh nặng xử lý thay vì nguồn vật liệu thứ cấp, chi phí vận chuyển, chôn lấp sẽ chỉ tăng lên, trong khi nhu cầu vật liệu xây dựng cho hạ tầng đô thị lại ngày càng thiếu hụt.
Khi bùn nạo vét kéo chậm tiến độ các dự án trọng điểm
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ nạo vét, mà ở chỗ… không biết bùn sẽ đi đâu. Tại bốn dự án trọng điểm gồm kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên, rạch Xóm Củi, bờ Bắc kênh Đôi và rạch Xuyên Tâm, hạng mục nạo vét bùn vẫn chưa thể triển khai do chưa xác định được nơi tiếp nhận, ảnh hưởng trực tiếp tiến độ chung. Việc đình trệ này cho thấy bùn nạo vét đang trở thành "nút thắt cổ chai" của hạ tầng đô thị, không kém bất kỳ vướng mắc giải phóng mặt bằng nào.
Riêng kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên dự kiến phát sinh khoảng 3,3 triệu m³ bùn, rạch Xóm Củi khoảng 272.000 m³, bờ Bắc kênh Đôi khoảng 98.000 m³ và rạch Xuyên Tâm gần 502.000 m³. Trong khi đó, nhà thầu ở một dự án chỉnh trang kênh rạch cho rằng hầu hết địa điểm tiếp nhận hiện có đều cách xa công trường, khiến việc vận chuyển khối lượng lớn bùn thải làm tăng chi phí xây dựng. Nếu không thay đổi góc nhìn từ "bãi đổ" sang "địa chỉ tiêu thụ vật liệu", chi phí phát sinh sẽ tiếp tục leo thang mà vẫn không giải quyết được bài toán tiến độ.
Quyết định 5553: Bước chuyển từ xử lý bùn sang quản lý vật liệu
Ngày 26-8, UBND TP.Hồ Chí Minh ban hành Quyết định số 5553/QĐ-UBND, công bố danh mục khu vực, địa điểm tiếp nhận chất nạo vét, nhận chìm chất nạo vét trên toàn địa bàn. Danh mục này gồm 7 khu vực trên bờ với tổng khả năng tiếp nhận khoảng 12,547 triệu m³ và một khu vực nhận chìm ngoài khơi biển Vũng Tàu với khối lượng khoảng 13,61 triệu m³. Quan trọng hơn, nhiều vị trí trên bờ được xác định mục đích tiếp nhận là san lấp, cho thấy thành phố bắt đầu coi một phần bùn nạo vét như dòng vật liệu có thể đưa trở lại chu trình đầu tư hạ tầng, thay vì chỉ là chất thải cần chôn lấp.
Các dự án như khu công nghiệp Vạn Thương, Bến cảng tổng hợp Long Sơn - Mỹ Xuân, giai đoạn 2 cảng quốc tế SP-PSA hay khu đô thị cù lao Bến Đình đều được ghi nhận có nhu cầu sử dụng chất nạo vét để san lấp, với tổng khả năng tiếp nhận 12,547 triệu m³. Tuy vậy, một địa điểm được công bố trong danh mục tiếp nhận không đồng nghĩa toàn bộ bùn từ các dự án đều có thể đưa vào san lấp tại đó. Sự khác biệt giữa "có chỗ đổ" và "có nguồn vật liệu để dùng" đặt ra yêu cầu phải quản lý bùn nạo vét như một tài nguyên cần phân loại, thử nghiệm và kết nối cung - cầu.
Không phải bùn nào cũng thành vật liệu xây dựng
Tham vọng biến bùn nạo vét thành vật liệu xây dựng chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm kỷ luật khoa học và pháp lý. Nghị định 57/2024/NĐ-CP về quản lý hoạt động nạo vét trong vùng nước cảng biển và vùng nước đường thủy nội địa đã đặt ra yêu cầu về tiêu chuẩn, điều kiện cần thiết để tận dụng sản phẩm nạo vét vào mục đích san lấp, xây dựng. Điều này khẳng định khả năng tái sử dụng tài nguyên không thể xác định chỉ bằng khối lượng; thành phần, tính chất lý - hóa và mức độ phù hợp với mục đích sử dụng mới là cơ sở phân định dòng vật chất nào có thể tận thu.
Trong khi Bộ Xây dựng chưa ban hành đủ tiêu chuẩn chi tiết, Quyết định 5553 giao Sở Xây dựng xem xét báo cáo kết quả thí nghiệm thành phần, tính chất lý - hóa của vật chất nạo vét do đơn vị đề nghị đổ cung cấp, qua đó đánh giá khả năng tận thu để phục vụ san lấp cho các công trình trọng điểm. Nếu khâu phân loại, kiểm định và xác định khả năng sử dụng được tổ chức ngay từ nguồn phát sinh, dòng vật chất này có thể được chia thành hai nhánh: phần không phù hợp tiếp tục xử lý theo quy định; phần đạt yêu cầu trở thành nguồn vật liệu san lấp cho những dự án đang khát vật liệu xây dựng.
Tái sử dụng tài nguyên để tháo nút thắt hạ tầng đô thị
Ở tầm quy hoạch, 8,4 triệu m³ bùn nạo vét từ 55 dự án giai đoạn 2026 - 2030 không còn là câu chuyện riêng lẻ của từng công trình, mà là bài toán quản lý nguồn vật liệu gắn với chiến lược phát triển hạ tầng đô thị. Thực tế, cơ quan chuyên môn của Thành phố đã chỉ ra rằng việc kết nối giữa nơi phát sinh vật chất có khả năng tái sử dụng với công trình, dự án, tổ chức, cá nhân có nhu cầu sử dụng hiện chưa thuận lợi và kịp thời. Nếu tiếp tục để mỗi dự án tự xoay xở với bãi đổ bùn, TP.HCM sẽ trả giá bằng tiến độ chậm, chi phí xây dựng tăng và áp lực môi trường lớn hơn.
Quyết định 5553 còn giao Sở Xây dựng định kỳ rà soát, đánh giá tình hình thực hiện, đăng tải thông tin về nhu cầu tìm kiếm khu vực, địa điểm tiếp nhận chất nạo vét và cập nhật danh mục khi có thay đổi, đồng thời xác định phần vật chất nào có thể tận thu và đưa vào công trình nào. Khi những điều kiện đó được xác lập, một phần bùn nạo vét có thể được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ chi phí xử lý, mà còn là nguồn vật liệu thứ cấp phục vụ san lấp và phát triển hạ tầng đô thị. Câu hỏi không còn là "đổ bùn ở đâu" mà phải là "dùng bùn như thế nào" – và đó là bước chuyển quan trọng từ xử lý chất thải sang tái sử dụng tài nguyên.
