Tiền xanh đang chờ, nhưng dự án Việt Nam chưa sẵn sàng
Vốn xanh Việt Nam được hiểu là các dòng tiền tài chính bền vững từ trong nước và đầu tư quốc tế, hướng vào những dự án đáp ứng tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị, giúp nền kinh tế vừa thích ứng biến đổi khí hậu, vừa giảm phát thải theo các cam kết dài hạn. Đây không phải là nguồn vốn từ thiện, mà là tiền của nhà đầu tư cần được thu xếp cho các dự án khả thi, có lợi nhuận và được quản trị minh bạch. Điều đáng nói là dòng vốn xanh quốc tế đã được đánh giá là “không thiếu” và đang chủ động tìm dự án bền vững để rót tiền. Thế nhưng, bài toán ở Việt Nam lại nằm ở chỗ khác: tiền sẵn sàng nhưng dự án đủ chuẩn thì hiếm. Các chuyên gia thẳng thắn cho rằng phần khó hơn nằm ở phía những dự án muốn nhận vốn, chứ không phải phía nhà đầu tư. Nói cách khác, rào cản chính là năng lực chuẩn bị dự án, chứ không phải khả năng huy động tiền.
Nhu cầu chuyển đổi khổng lồ và ảo tưởng về chuyện “thiếu vốn”
Việt Nam đang đứng trước một nhu cầu chuyển đổi khí hậu và tăng trưởng xanh khổng lồ, với ước tính cần tới vài trăm tỷ USD trong dài hạn để vừa thích ứng, vừa giảm phát thải. Con số này cho thấy khoảng trống tài chính là rất lớn, trong khi ngân sách nhà nước mỗi năm chỉ đáp ứng được một phần nhỏ nhu cầu. Khu vực tư nhân, bao gồm doanh nghiệp và hệ thống tài chính, được kỳ vọng trở thành “lực kéo” chính cho quá trình chuyển đổi này. Tuy vậy, việc lặp đi lặp lại luận điệu rằng Việt Nam “thiếu vốn” dễ tạo ra một ảo tưởng nguy hiểm: chỉ cần thêm tiền là giải được bài toán khí hậu. Thực tế, tài chính bền vững toàn cầu đã mở rộng nhanh, với nhiều công cụ như trái phiếu xanh, trái phiếu xã hội, trái phiếu bền vững và trái phiếu chuyển đổi đã hiện diện trên thị trường. Do đó, câu hỏi đúng không phải là “tiền ở đâu”, mà là “dự án có đủ tốt để nhận tiền hay không”.
“Xanh” là điểm cộng, không phải phép màu cứu dự án kém
Một hiểu lầm khá phổ biến trong doanh nghiệp là tin rằng gắn nhãn xanh lên dự án sẽ dễ hút tiền. Thực tế, ngay cả các nhà tổ chức thị trường trong nước cũng khẳng định: “Yếu tố xanh không thể biến một dự án không khả thi thành dự án khả thi”. Dự án muốn nhận vốn trước hết phải hấp dẫn về mặt kinh tế, khả thi về mặt tài chính, rồi mới đến chuyện ghi nhận tác động môi trường. Các nhà đầu tư quốc tế quan tâm trước hết đến lãi suất, kỳ hạn, khả năng trả nợ, sau đó mới coi yếu tố xanh là điểm cộng nếu nó giúp dự án bền vững hơn, giảm rủi ro dài hạn. Vốn xanh cũng không đồng nghĩa với vốn rẻ, vì giá vốn cuối cùng vẫn phụ thuộc vào rủi ro dự án. Điều này đặt ra yêu cầu khắt khe lên doanh nghiệp Việt Nam: phải xử lý thấu đáo pháp lý, thiết kế, rủi ro EPC, vận hành, bảo trì, rồi mới nghĩ tới việc phát hành sản phẩm tài chính xanh và xin đánh giá độc lập như SPO cho trái phiếu.
Hấp dẫn, minh bạch, chuẩn hóa: ba “cửa ải” với vốn xanh quốc tế
Các nhà đầu tư quốc tế có yêu cầu rất rõ ràng: dự án phải đủ khả thi với ngân hàng, đủ hấp dẫn với nhà đầu tư và đủ minh bạch để vốn quốc tế an tâm tham gia. Tính hấp dẫn không chỉ nằm ở câu chuyện “xanh”, mà ở cấu trúc tài chính, phân bổ rủi ro và dòng tiền lợi nhuận; nhiều dự án tại Việt Nam vẫn chưa được thiết kế để phù hợp với khẩu vị của nhà đầu tư nước ngoài. Minh bạch lại là một “cửa ải” khác. Sau khi giải ngân, doanh nghiệp phải chứng minh tiền được sử dụng đúng mục đích và đúng tiêu chí xanh đã cam kết, kèm theo báo cáo tác động đầy đủ. Để quá trình này diễn ra trơn tru, một hạ tầng chuẩn hóa như hệ thống phân loại xanh (taxonomy) trở nên thiết yếu: nhà đầu tư ở Tokyo, Singapore hay New York cần có cùng cách hiểu về thế nào là dự án xanh tại Việt Nam. Nếu không đạt ba yêu cầu này, vốn xanh sẽ tiếp tục chảy sang các thị trường được đánh giá là “dễ đầu tư” hơn.
Từ bài toán từng dự án đến xây dựng hệ sinh thái tài chính xanh
Một tín hiệu tích cực là cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính Quốc tế tại TP.HCM đang chủ trương xây dựng Green Capital Conversion Hub – trung tâm chuyển hóa vốn xanh – để biến nhu cầu chuyển đổi xanh thành tài sản có thể đầu tư, được chuẩn hóa, giảm rủi ro, đo lường và kết nối nhà đầu tư toàn cầu. Tầm nhìn đến năm 2030, trung tâm này muốn trở thành hạt nhân tài chính xanh và chuyển đổi của các thị trường mới nổi trong khu vực. Nhưng không thể kỳ vọng một trung tâm hay vài sản phẩm trái phiếu xanh sẽ tự giải hết bài toán. Việt Nam cần cả một hệ sinh thái tài chính xanh, nơi taxonomy được vận hành hiệu quả, các chuẩn mực quốc tế được tiếp nhận, và doanh nghiệp học cách chuẩn bị dự án bankable và investable trước khi nghĩ đến chuyện “xanh hóa” chúng. Nếu không thay đổi tư duy từ “đi xin tiền” sang “xây tài sản hấp dẫn”, vốn xanh quốc tế sẽ tiếp tục nhìn Việt Nam như một thị trường tiềm năng nhưng khó giải ngân.
