Kinh tế tuần hoàn TP.HCM: từ quyết định chính sách đến định hình mô hình phát triển
Kinh tế tuần hoàn TP.HCM là mô hình phát triển đặt mục tiêu tách tăng trưởng kinh tế khỏi gia tăng khai thác tài nguyên, bằng cách kéo dài vòng đời sản phẩm, tái sử dụng, tái chế chất thải và tối ưu dòng vật chất trong toàn bộ hệ thống sản xuất – tiêu dùng, hướng tới phát triển xanh 2035 gắn với cạnh tranh, đổi mới sáng tạo và công bằng xã hội. Điểm nhấn chính trị của bước ngoặt này là Quyết định 6769/QĐ-UBND, có hiệu lực từ ngày 13/10/2026, ban hành Kế hoạch hành động thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035. Thành phố không coi đây là một phụ lục môi trường, mà xác định kinh tế tuần hoàn là “động lực tăng trưởng mới, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hài hòa mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường”. Nói cách khác, TP.HCM đang thử viết lại câu chuyện phát triển đô thị của mình trên nền quản lý tài nguyên bền vững, thay vì chấp nhận mô hình tăng trưởng dựa vào tiêu hao và ô nhiễm.
Áp lực ô nhiễm không khí: lý do TP.HCM phải chuyển hướng sang phát triển xanh 2035
Nếu chỉ nhìn vào hơn 90% số ngày có chỉ số AQI ở mức tốt và trung bình trong giai đoạn 2021–2025, nhiều người có thể nghĩ TP.HCM đang ổn với chất lượng không khí. Nhưng các con số chi tiết lại kể một câu chuyện khác: bụi tổng lơ lửng có tới 8% số liệu vượt quy chuẩn, bụi mịn PM2.5 có 16% số liệu vượt chuẩn, với những thời điểm cao gấp 1,1 đến 4,6 lần ở khu vực giao thông dày đặc, gần khu công nghiệp và khu xử lý chất thải. Mỗi năm, hoạt động giao thông đường bộ trút vào khí quyển khoảng 288.890 tấn CO, 68.755 tấn NOx, 7.509 tấn bụi PM10 và 6.900 tấn bụi mịn PM2.5. Trong bối cảnh ô nhiễm không khí trở thành thách thức lớn khi mật độ giao thông và hoạt động công nghiệp tăng nhanh, thành phố buộc phải chuyển từ tư duy xử lý ô nhiễm sang tư duy kinh tế tuần hoàn, nơi chất thải và phát thải được coi là nguồn lực phải được quản lý chặt chẽ ngay từ thiết kế sản xuất, hạ tầng giao thông và mô hình tiêu dùng.
Các mục tiêu cụ thể: từ năng lượng, chất thải đến quản lý tài nguyên bền vững
Điểm đáng chú ý trong kế hoạch kinh tế tuần hoàn TP.HCM là bộ mục tiêu định lượng khá tham vọng cho giai đoạn đến 2030 và tầm nhìn 2035. Về năng lượng, thành phố đặt mục tiêu công suất các nhà máy điện từ sinh khối và chất thải rắn đạt 402 MW, đồng thời tỷ lệ năng lượng tái tạo, năng lượng mới đạt tối thiểu 15% tổng công suất cực đại của hệ thống điện toàn thành phố, kèm yêu cầu tiết kiệm ít nhất 8% tổng tiêu thụ năng lượng. Về quản lý chất thải, mục tiêu là triển khai phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn trên toàn địa bàn, đưa tỷ lệ rác thải sinh hoạt được tái chế, xử lý bằng công nghệ mới lên trên 90%, và thu gom, vận chuyển, xử lý 100% chất thải rắn sinh hoạt ở đô thị và nông thôn. Song song, thành phố hướng tới xử lý 100% nước thải của các khu sản xuất, kinh doanh tập trung, giảm tối thiểu 15% cường độ phát thải khí nhà kính trên tổng sản phẩm so với năm 2014, và xây dựng các mô hình sản xuất – kinh doanh sử dụng hiệu quả tài nguyên, kéo dài vòng đời sản phẩm, tăng cường tái sử dụng nguyên liệu, hạn chế phát sinh chất thải.
Tác động lên doanh nghiệp: từ khu công nghiệp sinh thái đến cộng sinh công nghiệp
Với doanh nghiệp, kế hoạch kinh tế tuần hoàn không chỉ là thêm một bộ quy định môi trường, mà là tín hiệu rõ ràng về việc mô hình sản xuất tuyến tính “khai thác – sản xuất – vứt bỏ” sẽ dần mất chỗ đứng. Thành phố định hướng phát triển khu công nghiệp sinh thái, thúc đẩy cộng sinh công nghiệp, sản xuất sạch hơn, thiết kế sinh thái và ứng dụng công nghệ số, công nghệ thân thiện với môi trường. Điều này đồng nghĩa các ngành chế biến, chế tạo, xây dựng, logistics… sẽ phải tái cấu trúc chuỗi giá trị để biến phụ phẩm, chất thải thành nguyên liệu cho ngành khác, thay vì trả chi phí xử lý ngày càng cao. Thành phố cũng khuyến khích phát triển thị trường nguyên vật liệu thứ cấp, sản phẩm tái chế và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn xanh. Về khí thải công nghiệp, 100% cơ sở sản xuất quy mô lớn có nguy cơ ô nhiễm cao như xi măng, nhiệt điện, lò hơi… sẽ phải kiểm soát khí thải tự động, tạo áp lực buộc doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch nhưng cũng mở ra cơ hội nâng cấp năng lực cạnh tranh trên thị trường phát triển xanh 2035.
Tác động đến cộng đồng đô thị: giao thông sạch, tiêu dùng bền vững và quyền được hít thở
Ở góc độ người dân, kinh tế tuần hoàn TP.HCM sẽ được cảm nhận rõ nhất qua giao thông, rác thải và thói quen tiêu dùng. Về không khí, thành phố đặt mục tiêu đạt ít nhất 80% số ngày trong năm có AQI ở mức tốt và trung bình, kéo giảm nồng độ PM2.5 trung bình năm sau so với năm trước, và bảo đảm 95% cư dân được tiếp cận thông tin chất lượng không khí minh bạch qua nền tảng số. Về giao thông, 100% phương tiện phải được quản lý khí thải theo quy chuẩn quốc gia, phấn đấu 100% xe buýt và giao thông công cộng sử dụng năng lượng sạch vào năm 2030, cùng mục tiêu hoàn thành khoảng 470 km metro vào năm 2035. Các chính sách giảm giá vé giao thông công cộng cho học sinh, sinh viên, phát triển mạng lưới xe đạp công cộng và vùng phát thải thấp (LEZ) sẽ thay đổi cách người dân di chuyển. Trong tiêu dùng, thành phố thúc đẩy mua sắm công xanh, mở rộng phân phối sản phẩm thân thiện môi trường, phát triển thương mại điện tử và giao hàng xanh, tăng cường nhãn sinh thái, truy xuất nguồn gốc, và khuyến khích các mô hình đổi rác tái chế lấy quà, thu gom chai nhựa gắn điểm thưởng tại trung tâm thương mại, siêu thị, khu dân cư.
