Luật Phát triển đô thị: Từ khoảng trống pháp lý đến hành lang cho chuyển đổi xanh
Luật Phát triển đô thị là đạo luật thiết lập khung pháp lý tổng thể để quy hoạch, quản lý và huy động nguồn lực cho phát triển đô thị xanh, giúp các thành phố định hình mô hình tăng trưởng thấp phát thải, tích hợp hạ tầng bền vững, công nghệ số và các cơ chế tài chính dài hạn vào cùng một chương trình chuyển đổi.
Luật Phát triển đô thị được Quốc hội thông qua ngày 24/8 và có hiệu lực từ 1/10, tạo ra một hành lang pháp lý mới cho quá trình chuyển đổi xanh. Đây không chỉ là một bước bổ sung kỹ thuật luật hóa; nó là cú “reset” cho tư duy phát triển đô thị của TP.HCM: từ xin cơ chế ngắn hạn sang thiết kế chính sách dài hạn ngay trong thẩm quyền của mình. Việc luật mở rộng phân cấp, phân quyền và các cơ chế huy động nguồn lực cho phép Thành phố không còn phụ thuộc hoàn toàn vào những nghị quyết thí điểm mang tính thử nghiệm nữa.
Quan trọng hơn, luật đã lấp dần những khoảng trống pháp lý từng làm Đề án Chuyển đổi xanh TP.HCM bị treo ở mức nghiên cứu. Khi khung chơi đã rõ, vấn đề không còn là “thiếu luật” mà là Thành phố có dám dùng hết không gian chính sách mới để tái cấu trúc mô hình tăng trưởng hay tiếp tục ghép thêm vài dự án môi trường nhỏ lẻ.
Đề án Chuyển đổi xanh TP.HCM: Tham vọng lớn, thách thức vốn khổng lồ
Đề án Chuyển đổi xanh TP.HCM được khởi động từ tháng 5/2023 và được thiết kế cho giai đoạn 2026–2035, tầm nhìn đến năm 2050, trong bối cảnh không gian phát triển bị giới hạn còn áp lực phát thải liên tục tăng. Sau khi Thành phố hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu, bài toán không còn chỉ là “xanh hóa một đô thị” mà là điều phối một vùng đô thị - công nghiệp - cảng biển - rừng ngập mặn với cấu trúc phát thải rất khác nhau.
Theo TS. Nguyễn Thị Cẩm Vân, Đề án gồm 10 trụ cột, nền tảng khoa học công nghệ và chuyển đổi số xuyên suốt; đặt ra 76 chỉ tiêu, 137 tiêu chí đánh giá mức độ trưởng thành xanh và danh mục 48 dự án. Nhu cầu vốn ước khoảng 900.000 tỷ đồng cho giai đoạn 2025–2035. “Con số này cho thấy nếu chỉ dựa vào ngân sách và tín dụng truyền thống, chuyển đổi xanh sẽ mãi là khẩu hiệu”, một chuyên gia cảnh báo tại hội thảo.
Điều đáng nói là trước khi Luật Phát triển đô thị ra đời, nhóm nghiên cứu phải trông chờ vào một nghị quyết mới thay thế Nghị quyết 98 để có cơ sở pháp lý. Luật mới đã đảo chiều cách tiếp cận: nhiều cơ chế cần thiết nay nằm ngay trong một đạo luật thống nhất. Vấn đề chuyển từ “xin thêm cơ chế” sang “tự thiết kế chính sách” – một chuyển dịch đòi hỏi Thành phố phải nâng tầm năng lực lập pháp địa phương, thay vì chỉ quen… kiến nghị.
Công cụ pháp lý mới: Phân quyền, hạ tầng bền vững và tài chính xanh
Luật Phát triển đô thị không chỉ nói chung chung về phát triển đô thị xanh; nó đi thẳng vào những công cụ cụ thể: vùng phát thải thấp, trạm sạc điện trên đất công, ưu đãi các dự án xanh, trái phiếu xanh và cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho mô hình mới. Các nội dung này mở nền tảng pháp lý dài hạn cho hạ tầng bền vững, đồng thời tăng khả năng điều phối và huy động nguồn lực ở cấp thành phố.
Luật quy định cơ chế huy động vốn qua trái phiếu, vay từ các tổ chức tài chính và hỗ trợ lãi suất cho các dự án thuộc lĩnh vực ưu tiên. Theo các chuyên gia, TP.HCM có thể kết hợp ngân sách, tín dụng xanh, trái phiếu xanh, vốn tư nhân, FDI và tài chính quốc tế để chia sẻ rủi ro cho những dự án hạ tầng quy mô lớn và thời gian hoàn vốn dài. Nhìn ở góc độ này, Luật Phát triển đô thị là “bộ công cụ tài chính đô thị” đầu tiên đủ sức đỡ các dự án hạ tầng bền vững quy mô vùng.
Tuy nhiên, không nên ảo tưởng rằng luật tự động tạo ra dòng vốn. Thành phố phải cụ thể hóa bằng chính sách, tiêu chuẩn kỹ thuật thì các nhà đầu tư, tổ chức tài chính mới có căn cứ đánh giá và rót vốn. Nếu không, những quy định về trái phiếu xanh, thị trường carbon hay cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sẽ nằm yên trên giấy, còn hạ tầng đô thị xanh vẫn thiếu tiền khởi động.
Chuyển đổi xanh phải liên ngành và gắn với đời sống người dân
Các chuyên gia tại hội thảo nhấn mạnh: chuyển đổi xanh TP.HCM không thể là phép cộng các dự án ngành dọc. Ví dụ, kế hoạch chuyển xe hai bánh công nghệ sang xe điện không chỉ là câu chuyện thay xe; nó liên quan đến nguồn điện, trạm sạc, quỹ đất và khả năng chi trả của tài xế. Tương tự, giảm chôn lấp rác đòi hỏi đồng thời công nghệ xử lý, vốn đầu tư, giá dịch vụ và khả năng kết nối lưới điện.
PGS.TS. Phan Thị Thục Anh đề nghị Thành phố rà soát các cơ chế luật đã trao, xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm và ban hành văn bản phù hợp để triển khai Đề án. Thành phố nên chọn một số dự án liên ngành ưu tiên, tập trung nguồn lực và dùng hệ thống chỉ tiêu của Đề án để giám sát kết quả. Nếu mọi thứ đều là “ưu tiên”, thì trên thực tế sẽ không có ưu tiên nào đủ lớn để tạo đổi khác.
Một điểm dễ bị bỏ qua là tác động xã hội của phát triển đô thị xanh. Khi thiết kế chính sách, Thành phố phải tính đến những nhóm dân cư có sinh kế phụ thuộc vào phương tiện sử dụng nhiên liệu truyền thống, nếu không, chuyển đổi xanh sẽ trở thành gánh nặng mới cho người yếu thế. Ở chiều ngược lại, nếu truyền thông và thiết kế chính sách tốt, người dân có thể trở thành đồng minh mạnh mẽ nhất của quá trình huy động nguồn lực cho một đô thị xanh và công bằng hơn.
Từ luật đến hành động: Bài kiểm tra năng lực chính sách của TP.HCM
Ngày 16/9, Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM phối hợp Trường Đại học VinUni tổ chức hội thảo “Cơ hội chuyển đổi xanh từ Luật Phát triển đô thị”, bàn cách đưa các cơ chế mới vào thực tiễn. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng hội thảo chỉ là bước khởi động; bài kiểm tra thật sự nằm ở những nghị quyết, chương trình và danh mục dự án mà HĐND, UBND Thành phố sẽ ban hành trong thời gian tới.
Các chuyên gia gợi ý trước mắt UBND TP.HCM cần giao các cơ quan liên quan cùng HFIC hoàn thiện danh mục dự án và cơ chế tài chính trình HĐND. Nền tảng số hiện có của Thành phố có thể được mở rộng để tích hợp dữ liệu cảm biến, AI, bản sao số, giúp quản trị đô thị thông minh gắn liền với chuyển đổi xanh. “Luật Phát triển đô thị chính là điều kiện thuận lợi để đưa các giải pháp này vào thực tế nhanh hơn”, TS. Đinh Văn Dũng nhận định.
Kết luận, Luật Phát triển đô thị mở ra một cửa sổ hiếm hoi để TP.HCM đồng thời tái cấu trúc mô hình phát triển, xây dựng hạ tầng bền vững và bịt dần khoảng trống vốn cho các dự án xanh. Câu hỏi không còn là “có luật hay không”, mà là Thành phố có đủ dũng khí và năng lực chính sách để biến hành lang pháp lý này thành những tuyến metro xanh, những vùng phát thải thấp và những khu công nghiệp sinh thái thực sự hay không.
