Một chương trình nhỏ về tiền, lớn về tham vọng
Chương trình hợp tác nghiên cứu công nghệ chiến lược Việt Nam - Australia giai đoạn 2026-2028 là một khuôn khổ tài trợ song phương nhằm hỗ trợ nghiên cứu, phát triển công nghệ, đào tạo nhân lực và kết nối học thuật quanh 10 nhóm công nghệ ưu tiên, với mục tiêu tạo ra kết quả khoa học chung, tăng năng lực nghiên cứu và thúc đẩy ứng dụng công nghệ trong dài hạn.
Điểm đáng chú ý nhất của chương trình là sự kết hợp hiếm thấy giữa phạm vi chiến lược và ngân sách khoa học công nghệ khá khiêm tốn: tối đa 25 tỷ đồng từ ngân sách nhà nước cho cả giai đoạn hợp tác Việt Nam Australia. Nói cách khác, đây không phải là cuộc chơi của “đại dự án”, mà là phép thử xem Việt Nam có thể dùng nguồn lực hạn chế để mở cửa tới 10 mũi nhọn công nghệ chiến lược hay không. Bộ Khoa học và Công nghệ đã phê duyệt chương trình này bằng Quyết định số 3322/QĐ-BKHCN, đặt nền cho nghiên cứu 2026-2028.
Mười mũi nhọn công nghệ: lựa chọn đúng, nhưng có đủ tập trung?
Ở tầng nội dung, chương trình hợp tác Việt Nam Australia dồn lực vào 10 nhóm công nghệ chiến lược: công nghệ số (AI, dữ liệu lớn, bản sao số, đám mây, điện toán biên, IoT, chuỗi khối); mạng di động thế hệ sau; robot và tự động hóa; công nghệ sinh học và y sinh tiên tiến; năng lượng và vật liệu tiên tiến; chip bán dẫn; an ninh mạng và lượng tử; công nghệ biển, đại dương và lòng đất; hàng không, vũ trụ; và hệ thống đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị.
Danh mục này gần như bao trùm toàn bộ khung công nghệ lõi mà nhiều quốc gia coi là nền tảng cạnh tranh. Ưu điểm là Việt Nam không bỏ sót xu hướng lớn nào, nhưng nhược điểm là nguy cơ dàn hàng ngang, thiếu chiều sâu, nhất là khi ngân sách tối đa chỉ 25 tỷ đồng. Câu hỏi then chốt: 10 mũi nhọn có trở thành 10 điểm tựa thực sự, hay chỉ là 10 danh mục đẹp trong văn bản? Câu trả lời phụ thuộc vào cách lựa chọn 5-7 nhiệm vụ nghiên cứu được tài trợ trong giai đoạn đầu.
Ba trụ cột triển khai: nghiên cứu, nhân lực và kết nối học thuật
Về thiết kế, chương trình được tổ chức quanh ba trụ cột: tài trợ nhiệm vụ nghiên cứu và phát triển công nghệ; hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực nghiên cứu; và thúc đẩy trao đổi học thuật, kết nối hợp tác song phương. Đây là lựa chọn hợp lý: nếu chỉ tập trung vào sản phẩm R&D mà bỏ qua con người và mạng lưới học thuật, hợp tác sẽ khó bền vững.
Mục tiêu cụ thể là tài trợ 5-7 nhiệm vụ nghiên cứu và phát triển công nghệ nằm trong Danh mục công nghệ chiến lược. Song song, chương trình lên kế hoạch tổ chức 2 trường hè chuyên đề về công nghệ chiến lược và 3-5 hội thảo khoa học quốc tế, tạo không gian cho nhà khoa học hai nước gặp gỡ, hình thành nhóm nghiên cứu chung. Một phát biểu đáng chú ý là: “Trong giai đoạn ba năm tới, chương trình dự kiến sẽ tổ chức 2 trường hè chuyên đề cùng 3-5 hội thảo khoa học quốc tế”.
Nhân lực học thuật: điểm nhấn thực chất hay khẩu hiệu?
Nếu coi hợp tác công nghệ chiến lược là cuộc đua dài hạn, thì đào tạo nhân lực học thuật là đường tiếp sức quan trọng nhất. Chương trình không giấu tham vọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao thông qua việc hỗ trợ nghiên cứu sau tiến sĩ, nghiên cứu sinh và học viên cao học tham gia trực tiếp vào các nhiệm vụ nghiên cứu, đào tạo và trao đổi học thuật.
Khoảng 3-5 giáo sư, chuyên gia hàng đầu của Australia sẽ được mời sang Việt Nam nghiên cứu ngắn hạn, giảng bài chuyên đề, chia sẻ kinh nghiệm, đồng thời mở ra kênh hợp tác lâu dài. Về lý thuyết, đây là cơ hội hiếm để các nhóm nghiên cứu Việt Nam gắn mình với chuẩn quốc tế. Nhưng để tránh biến thành “tour giảng bài”, Việt Nam cần cơ chế gắn kết rõ ràng: chuyên gia phải tham gia đồng hướng dẫn, đồng công bố, và cùng xây dựng chương trình đào tạo, thay vì chỉ dừng ở vài buổi chia sẻ.
Từ phòng thí nghiệm tới doanh nghiệp: thách thức thương mại hóa
Một điểm tiến bộ là chương trình đặt trọng tâm vào khả năng ứng dụng và thương mại hóa. Các nhiệm vụ được yêu cầu phải có đối tác Australia tham gia, hướng tới tạo công bố khoa học chung, tài sản trí tuệ hoặc kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng. Ưu tiên thuộc về những nhiệm vụ có doanh nghiệp tham gia hoặc cam kết tiếp nhận, ứng dụng kết quả, huy động được nguồn lực đối ứng.
Doanh nghiệp Việt Nam và Australia được khuyến khích tham gia từ khâu đề xuất nhu cầu công nghệ, phối hợp nghiên cứu, thử nghiệm đến khai thác và thương mại hóa kết quả. Cùng với đó, chương trình hỗ trợ chế tạo nguyên mẫu, xây dựng mô hình trình diễn, thử nghiệm, dùng chung phòng thí nghiệm và hạ tầng nghiên cứu. Nếu các điều kiện này được triển khai nghiêm túc, hợp tác Việt Nam Australia có thể chuyển từ mô hình “hội thảo – báo cáo” sang “sản phẩm – thị trường”. Vấn đề không nằm ở thiếu cơ chế, mà ở việc có dám để các tiêu chí cạnh tranh, công khai, minh bạch và đánh giá đồng cấp vận hành đúng nghĩa hay không.
