Từ phòng thí nghiệm đến doanh nghiệp: chương trình quốc gia đang đổi luật chơi
Chương trình quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo giai đoạn 2026–2035 là một kế hoạch hỗ trợ startup công nghệ Việt Nam dựa trên thương mại hóa nghiên cứu khoa học, công nghệ và sở hữu trí tuệ, nhằm biến các kết quả trong phòng thí nghiệm thành sản phẩm, dịch vụ và doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh trên thị trường nội địa và quốc tế. Đây không phải là một chiến dịch truyền thông, mà là nỗ lực chỉnh lại trục phát triển: từ “công bố khoa học” sang “giá trị kinh tế”. Khi Bộ Khoa học và Công nghệ phê duyệt chương trình ngày 15/9 bằng Quyết định 3789/QĐ-BKHCN, mục tiêu được nói rất rõ: hình thành 500 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo trên cơ sở thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ, phát triển sản phẩm và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, quyền sở hữu trí tuệ đến năm 2035. Nói cách khác, khoa học phải bước ra khỏi phòng thí nghiệm, và startup công nghệ là con đường được lựa chọn để đi đến thị trường.
500 startup công nghệ mới: tham vọng hay bước đi hợp lý?
Đặt mục tiêu tối thiểu 250 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo vào năm 2030 và nâng lên 500 doanh nghiệp vào năm 2035 không phải là con số ngẫu hứng. Việt Nam hiện có khoảng 4.000 startup, 208 quỹ đầu tư, 84 vườn ươm và hơn 20 trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp ở cấp quốc gia và địa phương; chỉ số hệ sinh thái khởi nghiệp đã vươn lên vị trí 50 toàn cầu, mức cao nhất từ trước đến nay. Trong bối cảnh đó, việc nhấn mạnh vào thương mại hóa nghiên cứu tạo nên một lớp startup công nghệ Việt Nam khác biệt: không chạy theo mô hình sao chép, mà dựa trên công nghệ và kết quả nghiên cứu độc quyền. Theo quyết định của Bộ Khoa học và Công nghệ, "đến năm 2035, mục tiêu cụ thể là thành lập tối thiểu 500 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo thông qua thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ, phát triển sản phẩm và thương mại hóa các kết quả này". Nếu không gắn chặt với thị trường, con số 500 sẽ là thống kê đẹp nhưng rỗng; vì vậy, chương trình dùng thị trường làm thước đo hiệu quả hỗ trợ.
Sở hữu trí tuệ, công nghệ và quyền lợi kinh tế: mắt xích sống còn
Điểm đáng chú ý nhất của chương trình này là cách đặt sở hữu trí tuệ ở trung tâm của khởi nghiệp sáng tạo. Thay vì coi bằng sáng chế, giải pháp hữu ích hay bí quyết kỹ thuật là đích đến, chương trình coi chúng là nền tảng để tạo ra quyền lợi kinh tế thông qua thương mại hóa nghiên cứu. Khởi nghiệp sáng tạo không còn là câu chuyện lập công ty trước, tìm sản phẩm sau; mà là quá trình có logic: ý tưởng – phát triển công nghệ – tạo sản phẩm mẫu – kiểm chứng nhu cầu – rồi mới thương mại hóa. Khi kết quả nghiên cứu được bảo vệ bằng sở hữu trí tuệ, nhà khoa học, trường đại học và startup có cơ sở để đàm phán chia sẻ lợi ích, thu hút vốn đầu tư và mở rộng thị trường. Thị trường được xác định là định hướng, trong khi sự phát triển của doanh nghiệp và hiệu quả kinh tế – xã hội là thước đo kết quả hỗ trợ. Nếu không khóa chặt được ba trụ cột: công nghệ – sở hữu trí tuệ – quyền lợi kinh tế, startup khó có thể tạo ra sản phẩm cạnh tranh lâu dài.
Cơ chế chuyển giao: rút ngắn khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và người dùng
Chương trình quốc gia không dừng ở khẩu hiệu “đưa nghiên cứu ra thị trường”, mà thiết kế hẳn một cơ chế riêng cho hành trình chuyển giao. Ở giai đoạn hoàn thiện công nghệ, tổ chức và cá nhân được hỗ trợ tiếp cận thông tin công nghệ, tài liệu thiết kế, quy trình, tiêu chuẩn kỹ thuật và phần mềm phục vụ thử nghiệm sản phẩm. Doanh nghiệp được hỗ trợ thiết kế dây chuyền sản xuất, chế tạo mẫu thử, kiểm nghiệm chất lượng và hiệu chỉnh công nghệ để phát triển sản phẩm mới. Tiếp đó là thử nghiệm có kiểm soát, chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy, giám định chất lượng và đăng ký lưu hành sản phẩm, hàng hóa trước khi lên thị trường. Mục tiêu ươm tạo và tăng trưởng 200 doanh nghiệp đến 2030, 400 doanh nghiệp đến 2035 với ít nhất 30% hoạt động trong lĩnh vực công nghệ cao, công nghệ chiến lược cho thấy định hướng rõ ràng: không chỉ tạo thêm startup, mà tạo ra kinh doanh bền vững dựa trên công nghệ.
Tác động thực tế: từ người học, nhà khoa học đến người tiêu dùng
Điều khiến chương trình này đáng kỳ vọng là nó chạm vào từng mắt xích của hệ sinh thái, từ giảng đường đến nhà máy. Câu chuyện của các nhóm nghiên cứu tại Đại học Bách khoa Hà Nội trong lĩnh vực vật liệu, xúc tác, xử lý chất ô nhiễm cho thấy khi đề tài được thiết kế sát nhu cầu ứng dụng, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thị trường có thể rút ngắn bằng những sản phẩm và quy trình cụ thể. Những sản phẩm thực phẩm sáng tạo như đồ uống không cồn, bánh quy lên men từ gạo nếp cẩm hay pho mát tươi hybrid thực vật bước đầu tiếp cận doanh nghiệp, hướng tới thương mại hóa và khởi nghiệp. Với doanh nhân tương lai, chương trình mở thêm cánh cửa: thay vì chỉ mơ làm ứng dụng, họ có thể xây startup công nghệ dựa trên công trình nghiên cứu đã được chứng minh. Người tiêu dùng cuối cùng hưởng lợi từ những giải pháp, sản phẩm mới ra đời nhờ kết nối nguồn lực chuyên gia, công nghệ, vốn và thị trường.
