Từ bãi chôn lấp đến tổ hợp điện rác: bước ngoặt của Đa Phước
Dự án mở rộng Khu xử lý chất thải rắn tích hợp Đa Phước tại TP.HCM là kế hoạch chuyển đổi một bãi chôn lấp lớn thành tổ hợp nhà máy xử lý rác, tái chế, thu hồi tài nguyên và sản xuất điện rác, nhằm giảm phụ thuộc vào chôn lấp và cải thiện hạ tầng môi trường đô thị. Đây không chỉ là một dự án kỹ thuật mới mà là phép thử cho quyết tâm của TP.HCM môi trường: tiếp tục coi rác là gánh nặng hay xem đó là nguồn tài nguyên cần được quản lý thông minh. Vietnam Waste Solutions, công ty con của California Waste Solutions, đang xúc tiến kế hoạch biến Đa Phước thành mô hình tích hợp xử lý, tái chế và phát điện quy mô lớn hơn. Dự án trọng tâm là nhà máy điện rác công suất 50–60 MW, bổ sung vào hệ thống hiện hữu thu hồi khí phát sinh từ bãi chôn lấp để phát điện. Nếu thành công, đây sẽ là bước chuyển từ tư duy "đem chôn" sang tư duy "đem khai thác" đối với chất thải đô thị.
Quy mô xử lý rác khổng lồ và ý nghĩa với đời sống đô thị
Hiện mỗi ngày Đa Phước tiếp nhận khoảng 6.500 tấn chất thải rắn sinh hoạt, tương đương khoảng 2,4 triệu tấn mỗi năm, chiếm hơn một nửa tổng lượng chất thải sinh hoạt phát sinh tại TP.HCM. Thành phố đang tạo ra khoảng 10.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày, nên bất kỳ thay đổi nào ở khu này đều tác động trực tiếp đến người dân. Theo kế hoạch của VWS, nhà máy điện rác mới sẽ xử lý phần chất thải đô thị còn lại sau khi các vật liệu có khả năng tái chế được thu hồi, qua đó giảm lượng chất thải tồn dư phải đưa vào bãi chôn lấp. Nói cách khác, các túi rác từ hộ gia đình, chợ, nhà hàng sẽ không dừng lại ở hố chôn mà được phân loại, thu hồi vật liệu, xử lý hữu cơ bằng ủ phân, và phần khó xử lý được chuyển hóa thành năng lượng. Với hệ thống phân loại do doanh nghiệp Hà Lan cung cấp và công nghệ ủ phân hữu cơ từ Áo, khu xử lý này đang bước gần hơn tới một chuỗi giá trị rác hoàn chỉnh, nơi rác trở lại phục vụ thành phố thay vì chất chồng trong những quả núi chôn lấp.
Nhà máy điện rác: cơ hội công nghệ và bài toán rủi ro môi trường
Điện rác luôn là chủ đề gây tranh luận: nó có thể biến rác thành điện, nhưng cũng có nguy cơ trở thành nguồn ô nhiễm mới nếu quản lý kém. Tại Đa Phước, hệ thống thu hồi khí bãi chôn lấp hiện tại hoạt động độc lập với nhà máy điện rác 50–60 MW được đề xuất; hệ thống hiện hữu khai thác khí sinh ra sau khi chất thải đã được chôn lấp, còn nhà máy mới sẽ thu hồi năng lượng trực tiếp từ dòng chất thải trước khi chôn. VWS nhấn mạnh nhà máy điện rác sẽ không thay thế hoạt động tái chế mà bổ sung các dây chuyền phân loại và thu hồi vật liệu để hỗ trợ hệ thống hiện có. Nếu quy trình này được thực hiện nghiêm túc, TP.HCM có cơ hội giảm phụ thuộc vào chôn lấp, đồng thời đóng góp vào mục tiêu phát thải ròng bằng 0 đến năm 2050. Ngược lại, nếu coi điện rác là “phép màu” để đốt mọi thứ, thành phố có thể tự trói mình vào mô hình đốt rác lâu dài, hạn chế động lực giảm phát sinh và tái sử dụng.
Vai trò của doanh nhân Việt kiều và tín hiệu cho dòng vốn đầu tư Mỹ Việt Nam
California Waste Solutions là doanh nghiệp môi trường có trụ sở tại Oakland, Mỹ, do ông David Dương (Dương Tử Trung) thành lập năm 1992 với xuất phát điểm chỉ từ 8 xe thu gom rác đã qua sử dụng. Sau những thành công tại Hoa Kỳ, ông hướng về Việt Nam, thành lập Vietnam Waste Solutions và trở thành một trong những doanh nhân Việt kiều đầu tiên đầu tư trở lại quê hương trong lĩnh vực môi trường. Câu chuyện Đa Phước vì thế là ví dụ điển hình về đầu tư Mỹ Việt Nam trong hạ tầng nhà máy xử lý rác: vốn, công nghệ và kinh nghiệm vận hành được mang từ Bắc California đến ngoại ô TP.HCM. Việc CWS mở rộng hoạt động thông qua VWS cho thấy kiều bào không chỉ gửi tiền về cho gia đình, mà có thể giữ vai trò nhà phát triển hạ tầng chiến lược. Tuy nhiên, để nguồn lực này phát huy hiệu quả, chính quyền thành phố phải có khung pháp lý ổn định, minh bạch, và cơ chế giám sát độc lập để bảo đảm dự án phục vụ mục tiêu công, chứ không chỉ lợi ích doanh nghiệp.
TP.HCM có dám thay đổi cách tiếp cận với chất thải đô thị?
VWS đặt mục tiêu xây dựng Đa Phước thành mô hình phân loại dòng chất thải theo khả năng tái sử dụng: vật liệu có thể tái chế được thu hồi, chất hữu cơ xử lý bằng phương pháp phù hợp, khí và năng lượng được thu hồi khi khả thi, trong khi phần chất thải không thể xử lý tiếp tục được chôn lấp hợp vệ sinh. Nếu nhà máy điện rác 50–60 MW được triển khai, nó sẽ bổ sung thêm một lớp thu hồi năng lượng, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào chôn lấp đối với phần chất thải còn lại. CWS khẳng định dự án phù hợp với mục tiêu phát triển hệ thống năng lượng tái tạo và hỗ trợ chiến lược phát thải ròng bằng 0. Nhưng mọi thứ vẫn đang trong quá trình thẩm định, xin cấp phép, các thông số đầu tư, công nghệ và tiến độ triển khai có thể tiếp tục điều chỉnh. Câu hỏi đặt ra cho TP.HCM là: thành phố có tận dụng cơ hội này để đặt ra chuẩn mới cho xử lý rác – gắn với phân loại tại nguồn, minh bạch số liệu, giám sát khí thải – hay tiếp tục chấp nhận rác như một bài toán lặp lại, giải đến đâu hay đến đó? Câu trả lời sẽ quyết định liệu Đa Phước trở thành hình mẫu cho các đô thị khác, hay chỉ là một bãi rác được “nâng cấp hình thức”.
