Điều phối nguồn cung đã thành bài toán liên vùng
Nguồn cung vật liệu xây dựng là khả năng khai thác, phân bổ và vận chuyển đất, cát, đá đáp ứng đúng yêu cầu kỹ thuật và tiến độ của các công trình. Khi nhiều dự án trọng điểm đồng loạt tăng tốc, quản lý nguồn cung trong ranh giới từng địa phương không còn đủ: vật liệu ở nơi này cần được kết nối với công trình ở nơi khác, song song với việc gỡ vướng khai thác hợp pháp. Ngày 27/10/2026, Văn phòng Chính phủ truyền đạt chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc, yêu cầu các địa phương liên quan thực hiện phương án tạm thời điều phối, hỗ trợ vật liệu xây dựng thông thường giữa các tỉnh, thành phố. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng điều phối trên giấy sẽ không tạo ra vật liệu nếu mỏ chưa thể tăng sản lượng, thủ tục kéo dài hoặc cự ly vận chuyển khiến nguồn hàng không phù hợp. Áp lực đã hiện rõ ở cả phía Nam lẫn miền Trung. Các dự án hạ tầng làm nhu cầu đất, cát và đá tăng cùng lúc, còn năng lực cung ứng tại chỗ lại không đồng đều. Vì vậy, điều phối chỉ phát huy tác dụng khi gắn dữ liệu cung cầu với tiến độ thi công và cam kết giao hàng cụ thể.
TP.HCM cần hàng triệu mét khối, cát là điểm nghẽn rõ nhất
Tại buổi họp báo chiều 29/10, Ban Giao thông TP.HCM cho biết 20 dự án do đơn vị quản lý cần khoảng 1,91 triệu m³ đá xây dựng, 550.000 m³ cát xây dựng, 1,85 triệu m³ cát san lấp và 3,7 triệu m³ đất đắp trong bốn tháng cuối năm 2026. Quy mô này cho thấy nhu cầu không chỉ nằm ở vật liệu hoàn thiện: đất đắp và đá cũng là đầu vào quyết định tiến độ các công trình lớn. Cát là mắt xích yếu nhất. Công suất khai thác hiện đáp ứng khoảng 50% nhu cầu cát xây dựng và 38% nhu cầu cát san lấp. Đến cuối tháng 10, các công trình vẫn cần huy động khoảng 1,44 triệu m³ cát san lấp, 350.000 m³ cát xây dựng, 900.000 m³ đá và 3 triệu m³ đất đắp. Phần thiếu đất đắp tập trung chủ yếu tại khu vực Bình Dương trước đây. Đá và đất có thể cân đối tốt hơn trên tổng thể, nhưng “có nguồn” không đồng nghĩa với “đến đúng công trường”: đất phải đạt chuẩn kỹ thuật, còn đá cần được giao theo lịch thi công. Đây là lý do kế hoạch điều phối cần theo sát từng dự án, thay vì chỉ cộng tổng công suất mỏ.
Miền Trung cho thấy cấp phép và năng lực mỏ cũng là nút thắt
Ở miền Trung, tình trạng thiếu vật liệu không thể giải quyết chỉ bằng cách chuyển hàng từ địa phương khác. Tại Huế, nhu cầu đá xây dựng và cấp phối đá dăm năm 2026 ước khoảng 3,48 triệu m³, trong khi sản lượng thực tế chỉ đạt khoảng 2,25 triệu m³; nhu cầu đất san lấp vào khoảng 12,07 triệu m³, còn sản lượng mới đạt 5,17 triệu m³. Năng lực khai thác, chế biến tại mỏ và thủ tục mở rộng nguồn cung vì thế cần được xử lý song song với điều phối. Hệ quả đã chạm tới nhà thầu: có thời điểm doanh nghiệp phải chờ cả ngày mới mua được một xe đá, với giá vượt 500.000 đồng/m³; nhiều đơn vị buộc phải mua vật liệu giá cao để giữ tiến độ. Đây không chỉ là áp lực của doanh nghiệp, mà còn là nguy cơ kéo chậm công trình và làm tăng chi phí thực hiện. Đà Nẵng cũng đang rà soát trữ lượng, công suất mỏ, nhu cầu từng dự án và khả năng hỗ trợ địa phương khác; thành phố đặt mục tiêu hoàn tất thủ tục đưa mỏ đá vào khai thác trong 60 ngày, mỏ đất trong 80 ngày. Mốc thời gian chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm năng lực sản xuất thực tế.
Muốn điều phối hiệu quả, phải mở nguồn và kiểm soát thực thi
Chỉ đạo liên tỉnh là khung cần thiết, nhưng các địa phương phải biến khung đó thành kế hoạch có số lượng, thời hạn và trách nhiệm rõ ràng. Quyết định 2800/QĐ-BCT ngày 24/10/2026 đặt nền tảng cho việc phân bổ, hỗ trợ vật liệu giữa các tỉnh, thành phố; Chính phủ yêu cầu cập nhật thường xuyên thông tin nguồn cung, nhu cầu và báo cáo kịp thời vướng mắc vượt thẩm quyền. Các bộ liên quan cũng được giao trình trong tháng 11/2026 dự thảo sửa đổi quy định hướng dẫn thi hành Luật Địa chất và Khoáng sản. Ở TP.HCM, Ban Giao thông đề xuất mở rộng cơ chế đặc thù cấp phép khai thác cát nghiền, cát, đất và đá, đồng thời kiểm soát giá bán tại các mỏ được cấp phép để ưu tiên công trình trọng điểm. Thành phố cũng tính đến cát nghiền, đất đào và các nguồn thay thế khác; nguồn hợp pháp từ địa phương lân cận và nhập khẩu có thể bổ sung cho cát san lấp. Những phương án này cần kiểm định chất lượng và tính phù hợp kỹ thuật, không thể xem là vật liệu thay thế tự động. Kết luận rất rõ: điều phối liên vùng có thể tháo gỡ thiếu hụt cục bộ, nhưng không thay thế việc khơi thông mỏ, rút ngắn thủ tục và bảo đảm cam kết giao hàng. Nếu dữ liệu nhu cầu không cập nhật, giấy phép không chuyển thành sản lượng và vật liệu không đến đúng nơi đúng lúc, tiến độ dự án trọng điểm vẫn sẽ bị quyết định bởi điểm nghẽn nhỏ nhất trong chuỗi cung ứng.
