Dự án khoáng sản Việt Nam: điểm nghẽn không còn là chuyện kỹ thuật
Dự án khoáng sản Việt Nam là các hoạt động thăm dò, khai thác và chế biến quặng, đất, cát, đá nhằm cung cấp nguyên liệu xây dựng và đầu vào cho công nghiệp chế biến sâu; chúng đang chịu tác động mạnh bởi vướng mắc thủ tục pháp lý, giải phóng mặt bằng dự án và chất lượng nhà đầu tư, buộc chính quyền nhiều tỉnh phải chuyển từ tư duy cấp phép sang điều hành gắn với hiệu quả thực thi. Chính điều này biến câu chuyện khoáng sản từ vấn đề kỹ thuật địa chất thành bài kiểm tra về năng lực quản trị và cải cách hành chính của từng địa phương. Tín hiệu rõ nhất đến từ Lào Cai, nơi Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thành Sinh chủ trì hội nghị ngày 11.8 để tháo gỡ vướng mắc cho doanh nghiệp khai thác, chế biến đồng, sắt, apatit trên địa bàn. Toàn tỉnh hiện có 10 nhà máy tuyển quặng sắt với tổng công suất thiết kế khoảng 4,96 triệu tấn quặng mỗi năm, nhưng chỉ 2 nhà máy hoạt động ở mức khoảng 300.000 tấn, 8 nhà máy còn lại tạm dừng để điều chỉnh công nghệ và thiết bị. Con số này cho thấy vấn đề không nằm ở thiếu năng lực đầu tư mà ở việc công suất bị “treo” vì những thủ tục đất đai và quy hoạch chưa được xử lý dứt điểm.
Lào Cai: xử lý vướng mắc để cứu chuỗi cung ứng nguyên liệu cho nhà máy
Điểm đáng nói ở Lào Cai là nguy cơ gián đoạn sản xuất đã hiện hữu khi nhiều doanh nghiệp đứng trước tình trạng thiếu nguồn quặng ổn định. Đây không chỉ là câu chuyện một vài mỏ khoáng sản Việt Nam chậm triển khai, mà là rủi ro đứt gãy cả chuỗi nguyên liệu cho hệ thống 18 nhà máy hóa chất, sản xuất axit sunfuric, phospho vàng, DAP, phân lân, axit photphoric… trên địa bàn. Nếu quặng sắt, apatit tiếp tục bị “khóa” bởi thủ tục đất đai, các nhà máy sẽ buộc phải giảm công suất hoặc ngừng hoạt động, kéo theo lao động mất việc và thu ngân sách giảm. Phản ứng của tỉnh vì thế mang màu sắc “giải quyết đến cùng”: rà soát toàn bộ dự án, xác định rõ dự án nào khai thác đúng công suất, dự án nào dưới công suất hoặc chưa triển khai để phân loại nguyên nhân và có giải pháp phù hợp. Một trong những điểm nghẽn lớn được chỉ ra là thủ tục đất đai; việc chậm giao đất, cho thuê đất khiến mỏ không thể bước vào giai đoạn khai thác thực tế. Tỉnh giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì tổng hợp khó khăn của từng dự án, phân loại theo nhóm vấn đề, xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm và thời hạn hoàn thành. Cách làm này nếu được thực hiện nghiêm sẽ biến cải cách hành chính từ khẩu hiệu thành lộ trình cụ thể, gắn trách nhiệm cơ quan nhà nước với vận hành nhà máy.
Thanh Hóa: vừa mở đường cho mỏ trúng đấu giá, vừa “kẹt” ở mặt bằng
Thanh Hóa đang thể hiện hai mặt đối lập trong câu chuyện khoáng sản và đầu tư công. Một mặt, tỉnh ban hành văn bản chỉ đạo khẩn trương tháo gỡ, xử lý thủ tục pháp lý đối với các mỏ khoáng sản đã trúng đấu giá. Mục tiêu được nói thẳng: giải quyết cơn khát nguyên liệu xây dựng, thúc đẩy giải ngân vốn đầu tư công và hiện thực hóa tăng trưởng GRDP năm được kỳ vọng đạt từ 11% trở lên. Trong tháng 8, kế hoạch đưa vào khai thác 5 mỏ đất, 3 mỏ cát, 4 mỏ đá, tăng thêm cho thị trường khoảng 4,2 triệu m3 gồm đất san lấp, cát, đá xây dựng. Đây là bước đi cần thiết khi nhiều dự án hạ tầng đang thiếu vật liệu san lấp, đá, cát. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Khẩn trương tháo gỡ, xử lý thủ tục pháp lý đối với các mỏ khoáng sản đã trúng đấu giá; khắc phục tồn tại trong thực hiện cơ chế đặc thù… bảo đảm vật liệu xây dựng phục vụ các dự án đầu tư công, đầu tư ngoài ngân sách”. Nhưng mặt khác, báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường lại cho thấy đến ngày 15.7, toàn tỉnh còn 27 địa phương chưa có kết quả giải phóng mặt bằng đối với các dự án đầu tư công. Nhiều dự án vẫn chưa thể triển khai vì vướng mặt bằng. Hai xã Tống Sơn và Tân Tiến là ví dụ điển hình: được giao GPMB lần lượt 6,71 ha và hơn 6 ha nhưng thiếu vốn bồi thường, thiếu khu tái định cư, vướng thủ tục pháp lý do hết hiệu lực danh mục thu hồi đất và hồ sơ địa chính sai lệch. Điều này cho thấy nếu giải phóng mặt bằng dự án không được giải quyết song song với chuyện mở mỏ, thì nguồn nguyên liệu xây dựng có tăng nhưng công trình vẫn nằm trên giấy.
Quảng Ngãi: mạnh tay với dự án “ôm đất”, ưu tiên dòng vốn chất lượng
Khác với Thanh Hóa, Quảng Ngãi chọn cách đối mặt trực diện với các dự án ôm đất, chậm triển khai. Nhiều năm qua, địa phương chứng kiến không ít dự án được chấp thuận chủ trương đầu tư nhưng không triển khai, đất đai bị bỏ hoang, nguồn lực lãng phí và môi trường đầu tư bị ảnh hưởng. Thay vì tiếp tục để quỹ đất công nghiệp sạch bị chiếm giữ, tỉnh từ năm 2025 đã đẩy mạnh rà soát toàn bộ các dự án được giao đất nhưng chậm triển khai hoặc vi phạm pháp luật đất đai. Kết quả là trong năm 2025, 13 dự án bị thu hồi; 6 tháng đầu năm tiếp theo, thêm 11 dự án nữa bị thu hồi và nhiều trường hợp khác đang tiếp tục được xử lý. Việc thu hồi được nhấn mạnh không nhằm tạo ra “thành tích” xử lý, mà để giải phóng nguồn lực đất đai, mở cơ hội cho nhà đầu tư có năng lực tiếp cận quỹ đất. Dự án Cụm Nhà máy chế biến thực phẩm và dược liệu công nghệ cao bị thu hồi hơn 33 ha vì vi phạm quy định Luật Đất đai là một ví dụ mới nhất. Đây là thông điệp chính trị rõ: Quảng Ngãi chuyển từ ưu tiên số lượng dự án được cấp phép sang chất lượng triển khai, giải ngân và khả năng đưa dòng vốn vào nền kinh tế. Trong bối cảnh đất công nghiệp sạch không còn nhiều, cách tiếp cận này là cần thiết để bảo đảm những dự án khoáng sản Việt Nam và dự án công nghiệp mới có không gian phát triển, thay vì bị chặn bởi những hồ sơ đầu tư “nằm im”.
Bài học chung: gỡ vướng thủ tục chưa đủ, phải đi cùng trách nhiệm và minh bạch
Nhìn từ Lào Cai, Thanh Hóa và Quảng Ngãi, có thể thấy điểm chung của các dự án khoáng sản Việt Nam và hạ tầng là không thiếu quy hoạch, không thiếu công suất thiết kế, mà thiếu một chuỗi thực thi đồng bộ: từ thủ tục pháp lý, đất đai, giải phóng mặt bằng dự án đến sàng lọc nhà đầu tư. Lào Cai chọn cách “vướng ở đâu xử lý ngay ở đó”, yêu cầu xác định rõ đầu mối và thời hạn đối với từng kiến nghị. Thanh Hóa đưa ra khẩu hiệu “7 dám”, xây dựng kịch bản tăng trưởng kinh tế, đặt ra mốc hoàn thành tháo gỡ khó khăn với 131 dự án tồn đọng trước ngày 31.8, nhưng vẫn phải đối mặt với 27 địa phương chưa có kết quả GPMB. Quảng Ngãi dùng biện pháp mạnh: thu hồi dự án ôm đất, đồng thời phối hợp bồi thường, tái định cư để triển khai phần diện tích còn lại trong các dự án lớn. Trong bối cảnh cơn khát nguyên liệu xây dựng chưa hạ nhiệt và yêu cầu giải ngân đầu tư công ngày càng cao, cách tiếp cận hiệu quả không phải là thêm văn bản chỉ đạo, mà là minh bạch tiến độ từng mỏ, từng dự án, gắn trách nhiệm cụ thể với cán bộ, và dám loại bỏ những nhà đầu tư yếu kém ra khỏi cuộc chơi. Chỉ khi đó, khoáng sản mới thực sự trở thành nguồn lực phát triển, thay vì là “điểm nghẽn” kéo dài giữa mục tiêu tăng trưởng và thực tế triển khai.
