Từ “tỉnh” lên “thành phố trực thuộc”: chuyện danh xưng hay thay đổi thực chất?
Việc Quảng Ninh và Bắc Ninh được nâng cấp thành thành phố trực thuộc Trung ương là quá trình chuyển đổi mô hình quản trị, không chỉ là đổi tên đơn vị hành chính, nhằm tạo ra cực tăng trưởng mới, nâng chất lượng sống người dân và tăng sức cạnh tranh cho vùng Đồng bằng Bắc bộ thông qua quy hoạch đô thị, hạ tầng và cơ chế thu hút đầu tư hiện đại hơn.
Chiều 24/8, Quốc hội đã thông qua nghị quyết thành lập hai thành phố Quảng Ninh và Bắc Ninh trực thuộc Trung ương trên cơ sở giữ nguyên toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của tỉnh hiện tại. Thành phố Quảng Ninh có diện tích 6.231km2, dân số 1,52 triệu người; thành phố Bắc Ninh có diện tích 4.713km2, dân số 3,99 triệu người. Từ thời điểm nghị quyết có hiệu lực, toàn bộ cơ quan, tổ chức gắn với địa danh “tỉnh” sẽ đổi sang “thành phố”.
Điểm cốt lõi là: nếu chỉ thấy biển hiệu đổi tên mà không cảm nhận được thủ tục nhanh hơn, giao thông thông suốt hơn, dịch vụ công minh bạch hơn, thì việc Quảng Ninh thành phố trực thuộc hay Bắc Ninh nâng cấp hành chính sẽ khó thuyết phục người dân. Do đó, câu hỏi quan trọng không phải là “được nâng cấp hay chưa”, mà là “ai được lợi và lợi như thế nào”.
Lợi ích nâng cấp thành phố: Người dân được gì, mất gì?
Về mặt chính sách, đô thị trực thuộc Trung ương thường được ưu tiên quy hoạch đồng bộ, dài hạn, đi kèm các cơ chế tài chính và đầu tư hạ tầng vượt trội. Người dân Quảng Ninh và Bắc Ninh được kỳ vọng sẽ tiếp cận hệ thống tiện ích công cộng tốt hơn, hạ tầng giao thông hoàn chỉnh hơn, cùng mạng lưới y tế, giáo dục đạt chuẩn quốc gia và môi trường sống văn minh, hiện đại. Đây là những lợi ích nâng cấp thành phố rất cụ thể: ít ổ gà hơn, ít ngập hơn, bệnh viện và trường học gần hơn, dịch vụ công trực tuyến nhanh hơn.
Với mô hình chính quyền đô thị và đẩy mạnh chuyển đổi số, người dân sẽ được giải quyết các thủ tục pháp lý, hành chính nhanh chóng và minh bạch hơn rất nhiều. Đây phải là thước đo trung tâm: nếu mỗi giấy phép, mỗi sổ đỏ được rút ngắn thời gian, giảm bớt “xin – cho”, thì việc nâng cấp mới có ý nghĩa. Một câu nói đáng ghi nhớ là: “Người dân và doanh nghiệp phải cảm nhận được sự thay đổi qua từng thủ tục hành chính, chứ không chỉ qua biển tên cơ quan nhà nước”.
Nhưng đi kèm là mặt trái khó tránh: giống nhiều đô thị lớn, chi phí sinh hoạt và giá nhà đất được dự báo tăng. Khi gắn mác thành phố trực thuộc, bất động sản, tiền thuê nhà, dịch vụ ăn uống, sinh hoạt thường ngày có xu hướng đội giá theo mức sống đô thị, tạo áp lực lên nhóm thu nhập trung bình và thấp. Nếu chính quyền không kịp thời phát triển nhà ở xã hội, kiểm soát giá dịch vụ cơ bản, khoảng cách giàu – nghèo có thể nới rộng, làm mờ đi ý nghĩa nhân văn của cải cách hành chính.
Doanh nghiệp hưởng lợi như thế nào từ sự chuyển mình của Quảng Ninh và Bắc Ninh?
Về kinh tế, việc hai địa phương lên thành phố trực thuộc là bước tiếp theo của một hành trình tăng trưởng ấn tượng. Quảng Ninh có 11 năm liên tiếp thuộc nhóm địa phương tăng trưởng cao nhất cả nước, với GRDP bình quân đầu người năm 2025 đạt hơn 10.000 USD và đặt mục tiêu vượt 20.000 USD vào năm 2030. Bắc Ninh đã khẳng định vị thế “thủ phủ công nghiệp” phía Bắc, là hạt nhân của chuỗi cung ứng công nghiệp. Nâng tầm hành chính lên đô thị Trung ương làm cho “thân phận pháp lý” tương xứng với sức nặng kinh tế.
Trên nền tảng đó, lợi ích cho cộng đồng doanh nghiệp khá rõ. Thứ nhất, mô hình quản trị đô thị cho phép bộ máy tinh gọn, hiệu lực và linh hoạt hơn, tạo điều kiện rút ngắn thời gian phê duyệt dự án, quy hoạch, cấp phép. Thứ hai, các cơ chế ưu việt trong Luật Phát triển đô thị về tài chính – ngân sách, thu hút nhà đầu tư chiến lược, phát triển quỹ đất và đổi mới sáng tạo sẽ sớm được áp dụng. Điều này giúp doanh nghiệp giảm rủi ro pháp lý, tiếp cận hạ tầng tốt hơn, nhất là trong các lĩnh vực công nghiệp hiện đại, công nghệ cao, AI và các chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tuy vậy, nâng cấp hành chính không tự động biến thành môi trường kinh doanh thân thiện. Nếu không cải cách mạnh mẽ thủ tục, số hóa toàn bộ quy trình và phân cấp rõ ràng, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với tầng nấc hành chính phức tạp hơn. Áp lực chi phí đất đai, nhân công chất lượng cao và hạ tầng dịch vụ cũng sẽ tăng. Vì thế, các thành phố mới cần giữ được ưu thế chi phí hợp lý bên cạnh chính sách ưu đãi, nếu muốn thu hút dòng vốn dài hạn thay vì chỉ trông chờ vào “mác” thành phố trực thuộc.
Chuỗi đô thị động lực của Đồng bằng Bắc bộ: Quá trình tái cấu trúc không gian kinh tế
Ở tầm vùng, việc Quảng Ninh thành phố trực thuộc và Bắc Ninh nâng cấp hành chính không “đứng một mình”, mà bổ sung vào bức tranh chuỗi đô thị động lực phía Bắc cùng Hà Nội và Hải Phòng. Hai thành phố mới được xác định là cực tăng trưởng đặc biệt quan trọng, góp phần tái cấu trúc không gian kinh tế phía Bắc theo hướng hiện đại, xanh và gắn sâu với chuỗi giá trị toàn cầu. Đây chính là nền tảng phát triển đô thị Đồng bằng Bắc bộ theo mô hình liên kết vùng thay vì từng địa phương phát triển rời rạc.
Theo phân tích, hạ tầng và tổ chức không gian sẽ phải được nhìn đồng thời ở ba cấp độ: trong từng thành phố, giữa các địa phương trong vùng, và trong kết nối quốc tế. Một tuyến đường sắt, đường vành đai hay trung tâm logistics sẽ không chỉ phục vụ một địa phương, mà phải được tính toán trong cả chuỗi sản xuất, vận chuyển, xuất khẩu của vùng. Nói cách khác, nếu đường cao tốc chỉ dừng ở ranh giới hành chính thì chúng ta mới “nâng cấp trên giấy”, còn nếu hạ tầng và logistics được tổ chức thành mạng lưới vận tải đa phương thức thì mới tạo ra lợi thế cạnh tranh thực sự.
Cơ hội lớn là hình thành một không gian kinh tế liên kết chặt chẽ giữa Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng và Quảng Ninh, không bị giới hạn bởi ranh giới hành chính. Đó là tiền đề để mỗi đô thị tập trung vào thế mạnh riêng – công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ logistics, tài chính, du lịch biển, kinh tế biên mậu – nhưng vẫn cùng chia sẻ hạ tầng, thị trường, nguồn nhân lực và khoa học công nghệ. Nếu làm được, phát triển đô thị Đồng bằng Bắc bộ sẽ có giá trị lan tỏa ra toàn quốc, trở thành mô hình tham chiếu cho các vùng khác.
Điều kiện để “thăng cấp” không chỉ là đổi biển tên
Nghị quyết đã ấn định rõ mốc thời gian: thành phố Quảng Ninh có hiệu lực từ ngày 1/9/2026, còn thành phố Bắc Ninh từ ngày 20/9/2026. Sắp tới, hai thành phố sẽ được áp dụng thêm các cơ chế ưu việt về tài chính – ngân sách, thu hút nhà đầu tư chiến lược và phát triển quỹ đất. Nhưng từ nay tới thời điểm đó, khối lượng việc phải làm là rất lớn, đặc biệt là ba yêu cầu đã được nhấn mạnh: đổi mới mạnh mẽ năng lực quản trị đô thị, lựa chọn rõ động lực tăng trưởng và tổ chức tốt liên kết vùng.
Ở góc nhìn người viết, nâng cấp hành chính chỉ là “vé vào cửa”. Vé đó sẽ vô nghĩa nếu: bộ máy không tinh gọn; thủ tục không nhanh hơn; người dân không thấy đời sống tốt hơn, còn doanh nghiệp không thấy chi phí và rủi ro giảm. Chính quyền Quảng Ninh và Bắc Ninh cần chịu áp lực giải trình trước người dân: mỗi năm, chất lượng sống, hạ tầng, dịch vụ công và môi trường kinh doanh phải cải thiện ra sao.
Khi những lợi ích nâng cấp thành phố được thể hiện bằng đường sá thông suốt, bệnh viện và trường học tốt hơn, không khí sạch hơn, việc làm chất lượng cao hơn, lúc đó danh xưng “thành phố trực thuộc Trung ương” mới có giá trị. Còn nếu không, nó chỉ là một khẩu hiệu đẹp. Quyết định thuộc về cách chúng ta biến nghị quyết thành hành động cụ thể trong từng con đường, từng khu công nghiệp và từng thủ tục hành chính phục vụ người dân.
