Thành phố trực thuộc Trung ương: Bước nhảy hay chỉ là “đổi biển tên”?
Việc Quảng Ninh và Bắc Ninh được thành lập thành phố trực thuộc Trung ương là quá trình nâng cấp đơn vị hành chính cấp tỉnh lên mô hình chính quyền đô thị, giữ nguyên diện tích, dân số, nhưng thay đổi cách quản trị, tổ chức không gian phát triển, phân bổ nguồn lực và kết nối vùng để tạo động lực phát triển đô thị Việt Nam ở tầm cao mới.
Chiều 24/8, Quốc hội thông qua nghị quyết thành lập hai thành phố Quảng Ninh và Bắc Ninh trực thuộc Trung ương. Cả hai được giữ nguyên toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số hiện tại của tỉnh. Thành phố Quảng Ninh có diện tích 6.231km2, dân số 1,52 triệu người, gồm 30 phường, 22 xã và 2 đặc khu. Thành phố Bắc Ninh rộng 4.713km2, dân số 3,99 triệu người, với 45 phường và 54 xã.
Về mặt pháp lý, kể từ khi nghị quyết có hiệu lực, các cơ quan, tổ chức, đơn vị gắn với địa danh “tỉnh” sẽ đổi tên thành “thành phố”, còn các văn bản cũ vẫn giữ nguyên giá trị và được hiểu theo tên gọi mới. Nhưng điểm đáng bàn không phải ở bảng tên, mà ở khả năng hai địa phương biến vị thế mới thành lợi ích cụ thể cho dân, cho doanh nghiệp và cho cả vùng Đồng bằng Bắc bộ.
Quảng Ninh thành phố trực thuộc và Bắc Ninh nâng cấp thành phố: Vì sao xứng đáng?
Không phải ngẫu nhiên Quảng Ninh và Bắc Ninh được “chọn mặt gửi vàng” trong chiến lược phát triển đô thị Việt Nam. Việc nâng cấp lên thành phố trực thuộc Trung ương là kết quả của cả một quá trình tích lũy năng lực kinh tế, đô thị hóa và vai trò vùng, chứ không phải một quyết định mang tính danh hiệu.
Quảng Ninh đã có 11 năm liên tiếp nằm trong nhóm địa phương tăng trưởng cao nhất cả nước, với mức tăng trưởng GRDP bình quân 2 con số và GRDP bình quân đầu người năm 2025 đạt hơn 10.000 USD; địa phương này đặt mục tiêu vượt 20.000 USD vào năm 2030. Bắc Ninh từ lâu được xem là “thủ phủ công nghiệp” phía Bắc, một trung tâm đô thị, dịch vụ năng động của vùng kinh tế trọng điểm, đóng vai trò hạt nhân trong chuỗi cung ứng công nghiệp.
Cả hai địa phương đều có tốc độ đô thị hóa nhanh và vị trí chiến lược. Quảng Ninh giữ vị trí đặc biệt quan trọng về quốc phòng, an ninh, biên giới quốc gia và tiếp giáp Biển Đông, Hải Phòng, Bắc Ninh, Lạng Sơn và Trung Quốc. Bắc Ninh nằm ở trung tâm mạng lưới kết nối Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh và các tỉnh Hưng Yên, Lạng Sơn, Thái Nguyên. Việc nâng cấp này còn gắn với mục tiêu quốc gia đưa tỷ lệ đô thị hóa đạt ít nhất 50% vào năm 2030.
Chuỗi đô thị động lực mới của Đồng bằng Bắc bộ và tác động hạ tầng
Ở tầm vùng, điều quan trọng nhất không phải mỗi địa phương mạnh lên riêng rẽ, mà là hình thành một chuỗi đô thị động lực có khả năng lan tỏa cho toàn Đồng bằng Bắc bộ. Hai thành phố mới, cùng với Hà Nội và Hải Phòng, đang tạo ra một “hệ sinh thái kinh tế” phía Bắc, nơi hạ tầng, thị trường, lao động và công nghệ được chia sẻ thay vì bị chia cắt bởi ranh giới hành chính.
Theo phân tích, sự phát triển của hai thành phố sẽ góp phần xây dựng các mô hình quản trị, mô hình phát triển đô thị mới và đóng góp vào mục tiêu kinh tế vùng. Tác động về hạ tầng và tổ chức không gian dự kiến xuất hiện ở ba cấp: trong từng thành phố, giữa các địa phương trong vùng, và cấp độ kết nối quốc tế. Điểm then chốt là không nhìn từng dự án giao thông riêng lẻ, mà tổ chức thành mạng lưới vận tải đa phương thức, kết nối đường bộ, đường sắt, hàng không, đường thủy nội địa, cảng biển và trung tâm logistics.
Nếu cách tiếp cận này được thực thi nghiêm túc, mỗi tuyến đường sắt, đường vành đai hay trung tâm logistics sẽ không chỉ phục vụ một địa phương, mà phải nằm trong chuỗi sản xuất–vận chuyển–xuất khẩu của cả vùng. Đây chính là nơi Quảng Ninh thành phố trực thuộc và Bắc Ninh nâng cấp thành phố có thể chứng minh vai trò “cực tăng trưởng” mới, không chỉ với Đồng bằng Bắc bộ mà cả quốc gia.
Lợi ích thực tế cho người dân và doanh nghiệp: Không thể chỉ trên giấy
Điều người dân quan tâm không phải là họ đang sống ở tỉnh hay thành phố trực thuộc Trung ương, mà là cuộc sống có tốt hơn không. Việc nâng cấp chỉ có ý nghĩa nếu nó đem lại tiện ích cụ thể: hạ tầng tốt hơn, dịch vụ công nhanh hơn, cơ hội việc làm nhiều hơn và môi trường sống đáng sống hơn.
Về lợi ích hữu hình, các đô thị trực thuộc Trung ương sẽ được ưu tiên quy hoạch đồng bộ, dài hạn, giúp nâng cao chất lượng hạ tầng giao thông, tiện ích công cộng, y tế, giáo dục nội trú chuẩn quốc gia và môi trường sống văn minh, hiện đại. Với mô hình chính quyền đô thị kết hợp chuyển đổi số, thủ tục pháp lý và hành chính được kỳ vọng xử lý nhanh, minh bạch hơn, để người dân và doanh nghiệp “cảm nhận được sự thay đổi qua từng thủ tục hành chính, từng dịch vụ công”, chứ không dừng ở biển tên cơ quan.
Tuy nhiên, giống hầu hết đô thị lớn, rủi ro không nhỏ là áp lực chi phí sinh hoạt và giá nhà đất. Khi gắn mác “thành phố trực thuộc Trung ương”, giá trị bất động sản, tiền thuê nhà và chi phí dịch vụ, ăn uống thường tăng theo mức sống đô thị, tạo gánh nặng cho nhóm thu nhập trung bình và thấp. Nếu không đi kèm chính sách nhà ở xã hội, kiểm soát giá dịch vụ thiết yếu và đầu tư hạ tầng công cộng mở, đô thị nâng cấp rất dễ biến thành nơi chỉ thân thiện với nhà đầu tư, còn người dân phải “gồng” để bám trụ.
Trách nhiệm mới của chính quyền đô thị: Ba câu hỏi phải trả lời bằng kết quả
Nâng cấp hành chính đồng nghĩa với nâng cấp trách nhiệm. Hai thành phố không chỉ nhận về kỳ vọng tăng trưởng, mà còn chịu áp lực chứng minh rằng mô hình quản trị mới tốt hơn cho dân và doanh nghiệp. Đây không phải danh hiệu vĩnh viễn, mà là “bài thi dài hạn” được chấm bằng chất lượng sống và sức cạnh tranh kinh tế.
Theo phân tích, hai địa phương cần tập trung ít nhất ba việc: đổi mới mạnh mẽ năng lực quản trị đô thị với bộ máy tinh gọn, chuyên nghiệp, số hóa cao, phân cấp rõ và giải quyết công việc nhanh hơn; xác định rõ động lực tăng trưởng chủ lực để quy hoạch và phân bổ nguồn lực; và phát triển hạ tầng gắn với liên kết vùng, không thu hẹp trong địa giới hành chính. Nếu không, các cơ chế đặc thù về tài chính–ngân sách, thu hút nhà đầu tư và phát triển quỹ đất rất dễ rơi vào tình trạng “có mà không dùng hết” hoặc dùng sai chỗ.
Như đã được nhấn mạnh, việc thành lập hai thành phố sẽ chỉ thật sự có ý nghĩa khi địa phương trả lời được ba câu hỏi: chính quyền có hiệu quả hơn, người dân có sống tốt hơn, và doanh nghiệp có phát triển thuận lợi hơn; nếu trả lời được những câu hỏi này bằng kết quả cụ thể thì vị thế mới mới thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển. Đây cũng là thước đo công bằng nhất cho mọi quyết sách nâng cấp đô thị trong tương lai.
