Siêu El Niño: Cú sốc khí hậu sẽ phóng đại mọi lỗ hổng của Đông Nam Á
El Niño Đông Nam Á là giai đoạn khí quyển – đại dương bất thường trên Thái Bình Dương làm suy yếu gió mùa, giảm mưa, gây khô hạn diện rộng, khiến mùa màng thất bát, thiếu nước sinh hoạt, căng thẳng an ninh nước, đe dọa an ninh lương thực và cơ sở hạ tầng điện tại các quốc gia phụ thuộc nông nghiệp và thủy điện trong khu vực. El Niño đang phát triển trên Thái Bình Dương, gây ra tình trạng khô hạn hơn cho Đông Nam Á. Ngày 10-9, Trung tâm Dự báo khí hậu thuộc Cơ quan Quản lý khí quyển và đại dương Mỹ (NOAA) cho biết xác suất xảy ra El Nino "siêu mạnh" từ tháng 10 đến tháng 12 là 98% và khả năng đây là đợt El Niño nghiêm trọng nhất kể từ năm 1950 được dự báo ở mức 75%. Nói cách khác, chúng ta không chỉ đối mặt một mùa khô khắc nghiệt, mà là một phép thử stress toàn diện cho khả năng thích ứng khí hậu của cả khu vực.
Khô hạn, mất mùa và cú sốc giá lương thực: Đông Nam Á ở tâm điểm rủi ro
Nếu siêu El Niño là bài kiểm tra, Đông Nam Á là học sinh yếu thế nhất trong lớp. Khu vực này phụ thuộc nặng nề vào nông nghiệp và dễ bị khô hạn mùa màng, nên mọi biến động mưa nắng đều lập tức chuyển thành rủi ro an ninh lương thực. Các chuyên gia cảnh báo nếu phát triển thành "siêu El Niño", hiện tượng này có thể làm trầm trọng thêm hạn hán, ảnh hưởng sản xuất nông nghiệp và nguồn cung thực phẩm. Tại Indonesia, đến giữa tháng 7, hạn hán đã tác động khoảng 30.400ha ruộng lúa, một con số báo hiệu cú sốc nguồn cung gạo trong tương lai gần. Tại Thái Lan, nông dân lo không thể xuống giống nếu hồ chứa tiếp tục cạn, trong khi nước này là một trong các nhà xuất khẩu gạo và đường lớn. Chương trình Lương thực thế giới cảnh báo khoảng 50 triệu người có nguy cơ rơi vào mất an ninh lương thực nghiêm trọng do thời tiết bất thường – và Đông Nam Á chắc chắn chiếm tỷ lệ đáng kể trong số đó.
An ninh nước và cơ sở hạ tầng điện: Hạn hán không còn là câu chuyện của riêng nông dân
El Niño Đông Nam Á phơi bày một sự thật khó chịu: khô hạn không chỉ giết chết cây lúa mà còn có thể đánh sập cả hệ thống điện và công nghiệp của khu vực. El Niño có thể làm suy yếu gió mùa, ảnh hưởng điện gió, đồng thời làm giảm sản lượng thủy điện do hạn hán. Tại Việt Nam, thủy điện chiếm khoảng 30% sản lượng năng lượng; trong đợt siêu El Niño trước, tài nguyên nước ở một số hệ thống sông giảm đến 60%, khiến một số nhà máy phải ngừng phát điện khi dòng chảy và hồ chứa xuống quá thấp. Khi thiếu điện, cú sốc dây chuyền sẽ lan sang sản xuất công nghiệp, chuỗi cung ứng năng lượng khu vực và cả ngành dịch vụ. Tình trạng thiếu điện ở Lào, nước xuất khẩu điện sang Thái Lan, Việt Nam và Singapore, có thể làm đứt đoạn nguồn cung khu vực. Các chuyên gia đã phải đề xuất xây dựng phương án phân bổ nước giữa đô thị, bệnh viện, nông nghiệp, công nghiệp và du lịch nếu mưa không đủ bổ sung hồ chứa – một tín hiệu cho thấy an ninh nước đã trở thành bài toán vĩ mô, không còn là chuyện "khoán" cho ngành nông nghiệp.
Từ cảnh báo sớm đến lá chắn thích ứng: Đông Nam Á học được gì từ phần còn lại của châu Á?
Tin tốt là nhiều quốc gia châu Á đã coi El Niño lần này như một cuộc diễn tập khẩn cấp, tăng tốc nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm và chiến lược thích ứng. Các chính phủ châu Á đang tăng tốc chuẩn bị cho một đợt El Nino được dự báo đặc biệt mạnh trong bối cảnh nhiệt độ đại dương vùng nhiệt đới Thái Bình Dương tăng cao bất thường. Trung Quốc đang nâng cấp hệ thống giám sát và cảnh báo sớm, xây dựng "bản đồ rủi ro khí hậu" để khoanh vùng nơi dễ bị lũ lụt, nắng nóng. Hàn Quốc cải tổ hệ thống cảnh báo nắng nóng lần đầu sau 18 năm; cấp cao nhất có thể dẫn tới khuyến cáo dừng công việc ngoài trời khi nhiệt độ cảm nhận đạt 38 độ C và liên tục gửi cảnh báo tới điện thoại người dân. Tại Nam Á, Ấn Độ xây dựng "lá chắn bảo vệ nông dân", tăng cường công trình trữ nước, thu gom nước mưa và khuyến khích chuyển sang cây ngắn ngày, ít nước hơn. Sri Lanka thì phải đối mặt trực tiếp với khủng hoảng an ninh nước khi hơn 160.000 người được cho là đang thiếu nước uống do hồ chứa xuống thấp. Những kinh nghiệm này là tấm gương rõ ràng: muốn sống sót qua siêu El Niño, Đông Nam Á phải đầu tư mạnh cho cảnh báo sớm, quản lý nước liên vùng và tái cấu trúc sản xuất nông nghiệp.
Đông Nam Á cần chiến lược khu vực, không chỉ giải pháp chắp vá từng nước
Điểm tích cực là các chính phủ Đông Nam Á đã bắt đầu hành động, nhưng mức độ vẫn chưa tương xứng với quy mô rủi ro. Trong các El Niño gần đây, một số nước đã điều chỉnh lịch gieo trồng, quản lý nước tốt hơn để giảm bớt thiệt hại nông nghiệp. Hiện nay, chính phủ các nước đang quản lý hồ chứa, cải thiện thủy lợi, phân phối máy bơm nước, khuyến khích trồng cây chịu hạn và tăng cường phòng cháy rừng để ứng phó với El Niño. Nhưng chừng đó mới chỉ là những động tác phòng thủ. Khi theo thời gian, hiện tượng này được dự báo tiếp tục mạnh lên nhanh chóng vào cuối năm và có thể kéo dài sang năm 2027, làm gia tăng nguy cơ đồng thời hạn hán, cháy rừng, mưa cực đoan, lũ lụt và bão mạnh, một chiến lược khu vực gắn kết là điều bắt buộc. Đông Nam Á cần liên thông lưới điện, phối hợp chia sẻ dữ liệu cảnh báo sớm, xây dựng quỹ chung cho an ninh nước và an ninh lương thực, thay vì mỗi nước tự xoay xở. Như một nhà khoa học Indonesia đã kêu gọi, hành động phải bắt đầu ngay để chuẩn bị cho ít nhất 2 năm tới, ngăn chặn tác động dây chuyền lan rộng. Nếu không, siêu El Niño lần này sẽ không chỉ là một mùa khô khắc nghiệt, mà là bước ngoặt đẩy hàng triệu người nghèo sâu hơn vào khủng hoảng.
