Lúa phát thải thấp: từ thí điểm 1 triệu ha đến tham vọng 1,6 triệu ha
Lúa phát thải thấp là mô hình canh tác xanh áp dụng kỹ thuật tiết kiệm giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới, nhằm giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao chất lượng hạt lúa, tăng thu nhập cho nông dân và giúp ngành lúa gạo Đồng bằng sông Cửu Long thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu. Chính vì vậy, việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất mở rộng đề án từ 1 triệu ha lên khoảng 1,6 triệu ha trên toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long là bước ngoặt chính sách đáng chú ý. Đề xuất này được công bố tại hội nghị Ngày Lương thực thế giới, nơi bộ phối hợp với Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc để bàn chuyện không chỉ sản xuất nhiều lúa hơn, mà là sản xuất thông minh hơn, phát thải thấp hơn và có lợi hơn cho người trồng lúa. Vấn đề không còn là “có nên làm” mà là “mở rộng thế nào để nông dân thực sự hưởng lợi”.
Nông dân có tăng thu nhập nhờ lúa phát thải thấp?
Nếu nhìn từ đồng ruộng Cà Mau, câu trả lời nghiêng rõ về phía “có”. Tỉnh này đang tổ chức lại chuỗi giá trị lúa gạo, đẩy mạnh cơ giới hóa, chuyển đổi số và phát huy vai trò hợp tác xã, qua đó giúp nông dân giảm chi phí và tăng lợi nhuận. Quy trình “1 phải, 5 giảm”, tưới ngập – khô xen kẽ, giảm 20% phân bón và thuốc hóa học, giảm 20% lượng nước tưới so với canh tác truyền thống không chỉ là khẩu hiệu kỹ thuật mà đã trở thành thực hành cụ thể trên hàng chục nghìn hecta. Theo số liệu của ngành nông nghiệp Cà Mau, chi phí đầu tư sản xuất giảm gần 4 triệu đồng/ha trong khi lợi nhuận tăng thêm hơn 6 triệu đồng/ha, thu nhập người trồng lúa tăng trên 30%. Đây là câu nói đáng trích: "Những chuyển biến tích cực từ thực hiện Đề án lúa phát thải thấp tại Cà Mau thời gian qua không đo đếm bằng những khẩu hiệu, mà hiện hữu trên thửa ruộng". Khi năng suất mô hình đạt khoảng 7,5 tấn/ha với giá bao tiêu cao hơn thị trường tự do, nông dân có cơ sở tin rằng lúa phát thải thấp không làm họ nghèo đi.
Chuỗi giá trị lúa gạo và liên kết ‘bốn nhà’: điều kiện để mở rộng
Tuy nhiên, lúa phát thải thấp không thể mở rộng chỉ bằng vài quy trình kỹ thuật. Cà Mau cho thấy thành công đến từ việc tổ chức lại chuỗi giá trị lúa gạo, nơi hợp tác xã giữ vai trò nòng cốt, doanh nghiệp bao tiêu, nhà khoa học hỗ trợ kỹ thuật, và Nhà nước hỗ trợ chính sách – đúng nghĩa liên kết ‘bốn nhà’. Nông dân được hỗ trợ 50% vật tư đầu vào cho mỗi hecta, từ giống chất lượng cao đến phân bón và phân hữu cơ vi sinh, phần còn lại họ đối ứng. Cùng với đó là cơ giới hóa mạnh mẽ, thậm chí dùng thiết bị bay không người lái để phun thuốc bảo vệ thực vật, giảm công lao động và rủi ro sức khỏe. Khi hơn 60% diện tích có hợp đồng liên kết tiêu thụ, tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch dưới 10% và khoảng 50% lượng rơm rạ được thu gom tái sử dụng, chuỗi giá trị được khép kín theo hướng canh tác xanh và bền vững. Mở rộng lên 1,6 triệu ha mà không nhân rộng được những cấu phần chuỗi này, đề án sẽ khó giữ được lời hứa “nông dân tăng thu nhập”.
Từ thích ứng khí hậu đến thương hiệu gạo xanh: lợi ích dài hạn
Ở tầm dài hạn, lúa phát thải thấp là một chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu hơn là một chương trình kỹ thuật đơn lẻ. Mục tiêu giảm trên 10% lượng phát thải khí nhà kính, tiết kiệm nước tưới, thu gom rơm rạ để tái sử dụng giúp Đồng bằng sông Cửu Long bớt phụ thuộc vào mô hình canh tác lãng phí tài nguyên. Sau ba năm triển khai, hơn 420.000 ha đã được trồng theo hướng chất lượng cao, phát thải thấp, hình thành vùng nguyên liệu tập trung và bắt đầu xây dựng nhãn hiệu "gạo Việt xanh, phát thải thấp" với những lô hàng đầu tiên xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Nhật, Úc, Singapore. Nếu mở rộng thành công, đề án không chỉ là câu chuyện nông dân tăng thu nhập, mà còn là bước chuyển từ sản xuất nặng về số lượng sang kinh tế nông nghiệp xanh, hiện đại, nâng sức cạnh tranh của chuỗi giá trị lúa gạo trên thị trường quốc tế. Nhưng thương hiệu gạo xanh sẽ vô nghĩa nếu lợi ích khí hậu không được đo đếm minh bạch và gắn với các cơ chế tài chính carbon để nông dân được hưởng phần giá trị họ tạo ra.
Thách thức thể chế và bài toán mở rộng: lợi ích có đến đúng người?
Chính Bộ Nông nghiệp và Môi trường thừa nhận đề án hiện đối mặt với khó khăn về cơ chế, chính sách, hạ tầng, tiếp cận tín dụng và huy động nguồn lực quốc tế. Việc đề xuất bỏ các tiêu chí tham gia để tất cả hợp tác xã, nông dân, doanh nghiệp và đối tác quốc tế đều có thể tham gia nghe có vẻ cởi mở, nhưng cũng đặt ra rủi ro: nếu không có chuẩn hóa quy trình và giám sát chặt, lúa phát thải thấp dễ trở thành nhãn mác hơn là thay đổi thực chất. Thứ trưởng bộ khẳng định định hướng mới là chuyển từ xây dựng mô hình sang mở rộng và triển khai đồng bộ, đồng thời yêu cầu các đơn vị rà soát nhiệm vụ để có thể bắt tay vào việc ngay sau khi Chính phủ phê duyệt điều chỉnh. Câu hỏi còn lại là: nông dân nhỏ lẻ, ít vốn, ít khả năng tiếp cận tín dụng có được ưu tiên trong dòng hỗ trợ mới, hay lợi ích sẽ chủ yếu chảy về phía doanh nghiệp lớn trong chuỗi giá trị lúa gạo? Nếu không trả lời thẳng thắn câu hỏi này, tham vọng 1,6 triệu ha lúa phát thải thấp có nguy cơ trở thành một đề án đẹp trên giấy hơn là một cuộc cải cách công bằng trên đồng ruộng.
