Giảm môn thi là tiến bộ, nhưng không phải “tấm vé” cho học lệch
Giảm môn thi vào lớp 10 là chủ trương rút bớt số lượng bài thi trong kỳ tuyển sinh lớp 10, tập trung vào hai môn thi Toán và Ngữ văn, nhằm giảm áp lực thi cử nhưng vẫn giữ được khả năng phân loại học sinh và hướng tới đánh giá toàn diện quá trình học ở bậc THCS.
Tuyển sinh lớp 10 từ lâu bị xem là một trong những kỳ thi căng thẳng nhất, thậm chí còn nặng nề hơn tuyển sinh đại học đối với nhiều gia đình. Việc giảm môn thi, thu gọn về thi Toán Văn, về bản chất là một bước cải cách cần thiết: nhẹ hơn, tập trung hơn, giảm vòng xoáy học thêm – luyện đề, nhất là khi hiện nay nhiều địa phương vẫn giữ cấu trúc ba môn thi, trong đó môn thứ ba thường là Tiếng Anh. Tuy vậy, nếu toàn bộ kỳ tuyển sinh lớp 10 chỉ xoay quanh thi Toán Văn mà không có cơ chế đánh giá các môn còn lại, hệ thống sẽ gửi một thông điệp sai: những gì không “lọt” vào đề thi thì không quan trọng. Và đó chính là điểm chúng ta phải phản đối.
Một câu trích dẫn đáng suy ngẫm là: “Giảm số môn thi không đồng nghĩa với giảm yêu cầu giáo dục; đó là cơ hội để thiết kế lại cách đánh giá sao cho kỳ thi nhẹ hơn nhưng việc học vẫn thực chất hơn”. Nghĩa là, giảm môn thi phải đi cùng thay đổi cách dạy, cách học và đặc biệt là cách đánh giá học sinh ở THCS, nếu không, mọi nỗ lực cải cách chỉ biến thành một cuộc đổi tên cho bệnh học lệch.
“Thi gì học nấy”: khi Toán – Văn nuốt chửng phần còn lại của chương trình
Nguy cơ lớn nhất của phương án chỉ thi Toán và Ngữ văn là việc hợp thức hóa tâm lý “thi gì học nấy”, vốn đã tồn tại bấy lâu trong hệ thống giáo dục. Khi đề xuất tuyển sinh lớp 10 chỉ tổ chức thi hai môn Toán và Ngữ văn, nhiều ý kiến lo ngại học sinh sẽ học lệch, bỏ bê các môn khác ở cuối bậc THCS, kéo theo hệ lụy dài hạn cho chất lượng nguồn nhân lực. Nếu không thi Khoa học, không thi Tiếng Anh, không thi Lịch sử – Địa lý…, thì với một bộ phận học sinh, những môn này lập tức bị xếp sang “vùng tối” của thời khóa biểu.
Điều nguy hiểm nằm ở chỗ: mục tiêu giáo dục phổ thông được xác định là phát triển toàn diện, nhưng nếu chỉ thi hai môn Toán và Văn, trong bối cảnh tâm lý “không thi thì không học” còn phổ biến, mục tiêu đó dễ dàng bị phá vỡ. Học lệch không chỉ là chuyện điểm số; nó kéo theo lựa chọn nghề nghiệp chật hẹp, giảm khả năng thích ứng với một thị trường lao động cần hiểu biết đa ngành. Học sinh giỏi Toán Văn nhưng “mù” Khoa học, yếu Tiếng Anh, thiếu hiểu biết Lịch sử – Công dân sẽ gặp khó khi bước vào THPT và xa hơn là bậc đại học, nơi yêu cầu năng lực liên môn ngày càng rõ.
Ở chiều ngược lại, nếu tổ chức thi quá nhiều môn trong tuyển sinh lớp 10, học sinh lại bị đẩy vào vòng vây ôn tập khổng lồ, phải lao vào các lớp học thêm và luyện đề, làm tăng áp lực và chi phí cho gia đình. Nghĩa là chúng ta đang mắc kẹt giữa hai cực: hoặc thi ít môn và chấp nhận nguy cơ học lệch, hoặc thi nhiều môn và chấp nhận áp lực khủng khiếp. Lối ra không phải nằm ở số lượng môn thi, mà ở cách thiết kế hệ thống đánh giá. Thi tuyển sinh chỉ nên làm đúng chức năng “tuyển chọn”, còn bảo đảm giáo dục toàn diện phải do chương trình, chuẩn đầu ra và đánh giá quá trình gánh vác.
Đánh giá học bạ: điều kiện tiên quyết để không môn nào bị “bỏ rơi”
Nếu tuyển sinh lớp 10 chỉ còn thi Toán Văn, cách duy nhất để không biến nhà trường thành “lò luyện hai môn” là nâng tầm đánh giá học bạ và kiểm tra thường xuyên. Các chuyên gia đã chỉ rõ: với hơn mười môn học trong chương trình, phương châm “học gì, thi nấy” là bất khả thi nếu cứ tổ chức thi trực tiếp quy mô lớn; giải pháp hợp lý là chỉ thi Toán và Ngữ văn, còn các môn khác được đánh giá qua quá trình học tập, kết hợp thi tuyển với xét tuyển qua học bạ.
Nhưng nói như vậy không có nghĩa học bạ hiện tại đã đủ đáng tin. Muốn đánh giá học bạ trở thành trụ cột của hệ thống, chúng ta phải siết chặt và coi trọng hoạt động kiểm tra, đánh giá ngay tại lớp học. Điều này đòi hỏi giáo viên không chỉ chấm điểm cho “đẹp sổ”, mà phải xây dựng kế hoạch đánh giá xuyên suốt năm học, dùng kiểm tra thường xuyên để phản ánh năng lực thực chất và sự tiến bộ của học sinh. Khi các dữ liệu đánh giá quá trình được thu thập nghiêm túc, chúng mới có thể trở thành căn cứ quan trọng và đáng tin cậy cho xét tốt nghiệp THCS và xét tuyển vào lớp 10.
Đây không phải là thay thế hoàn toàn kỳ thi tập trung bằng xét học bạ, mà là tái phân công vai trò: kỳ thi tập trung phục vụ chức năng tuyển chọn, còn đánh giá học bạ đảm bảo mọi môn học, từ Khoa học, Tiếng Anh đến Lịch sử, Nghệ thuật, đều được ghi nhận trong hồ sơ học tập của học sinh. Nếu làm tốt, đánh giá thường xuyên sẽ giúp nuôi dưỡng hứng thú học tập, hình thành tính tự giác và năng lực học tập suốt đời, thay vì biến học sinh thành “máy giải đề” chỉ biết thi Toán Văn.
Ngăn học sinh bỏ bê Khoa học, Tiếng Anh: không thể chỉ trông chờ vào ý thức
Để ngăn chặn triệt để tình trạng học sinh bỏ bê các môn như Khoa học, Tiếng Anh khi không thi tuyển sinh, hệ thống cần những cơ chế cứng hơn là lời kêu gọi. Các chuyên gia khuyến nghị: việc giảm môn thi phải đi kèm giải pháp bảo đảm học sinh vẫn được học và được đánh giá đầy đủ ở tất cả các môn. Điều này có thể bao gồm: kiểm tra, thi học kỳ chung trên phạm vi địa phương; các bài kiểm tra chuẩn hóa cho từng môn; và quy định rõ tỷ trọng điểm quá trình trong xét tốt nghiệp THCS. Khi học sinh biết rằng điểm Khoa học, Tiếng Anh, Lịch sử… đều được tính vào đánh giá học bạ và tác động đến xét tuyển, các em khó có thể “bỏ rơi” những môn này.
Một cấu trúc đánh giá thông minh có thể gồm: thi Toán Văn ở cấp thành phố/tỉnh để phân loại trong tuyển sinh lớp 10; đồng thời, tất cả các môn còn lại vẫn được kiểm tra, đánh giá định kỳ bằng đề chung trong từng địa phương, tạo mặt bằng đánh giá tương đối thống nhất. Đặc biệt, cần có lộ trình làm chặt đánh giá ở các lớp đầu cấp, sau đó mở rộng dần ra cả bậc THCS, để học bạ trở thành hồ sơ phản ánh hành trình học tập, chứ không phải “tờ giấy trang trí”. Đây cũng là cách bảo vệ chất lượng những địa phương chọn phương án xét tuyển vào lớp 10 THPT công lập trong các năm tới, như Vĩnh Long, Đắk Lắk, Cà Mau, Lâm Đồng.
Ở tầm lớp học, giáo viên mỗi môn phải dám đặt câu hỏi ngược: làm sao để học sinh nhận ra ý nghĩa của môn học ngay cả khi đó không phải là môn thi tuyển sinh? Nếu một học sinh vẫn chọn học Lịch sử, Khoa học, Tiếng Anh vì thấy chúng cần cho đời sống và tương lai, chứ không phải vì một đề thi lớp 10, khi đó giáo dục phổ thông mới tiến gần tiêu chí hiện đại mà nhiều chuyên gia nhấn mạnh. Thi Toán Văn là cần thiết, nhưng muốn tránh cảnh “thi gì học nấy”, chúng ta buộc phải thay đổi cấu trúc động lực trong nhà trường, từ cách chấm điểm đến cách công nhận thành tích.
Kết luận: Đừng để giảm môn thi trở thành giảm chất lượng
Thi Toán Văn trong tuyển sinh lớp 10 là một bước chuyển đáng hoan nghênh, vì nó cắt giảm áp lực thi cử, giúp học sinh tập trung vào hai môn nền tảng, giảm lệ thuộc vào học thêm, luyện đề. Nhưng nếu dừng lại ở đó, chúng ta sẽ trả giá bằng một thế hệ học sinh học lệch, thiếu nền tảng Khoa học, Tiếng Anh và các môn xã hội quan trọng. Mâu thuẫn giữa yêu cầu tuyển sinh và mục tiêu giáo dục toàn diện sẽ không được giải quyết bằng cách tăng hay giảm số môn thi, mà bằng một hệ thống đánh giá được thiết kế lại. Về lâu dài, nhiều chuyên gia đề xuất chỉ duy trì hai phương thức: xét tuyển, và xét tuyển kết hợp thi tuyển; kỳ thi tập trung sẽ không còn là “cái phễu” duy nhất quyết định mọi thứ.
Câu hỏi quan trọng không phải là “nên thi thêm môn nào”, mà là: chúng ta có sẵn sàng đầu tư cho một cơ chế đánh giá học bạ nghiêm túc, nhất quán giữa các trường, các địa phương hay không? Khi tất cả môn học đều được đánh giá đầy đủ, khi dữ liệu đánh giá thường xuyên trở nên tin cậy, khi học sinh hiểu rằng mỗi tiết học trên lớp đều có ý nghĩa cho tương lai của mình, thì lúc đó, việc giảm môn thi mới thực sự đồng nghĩa với giảm áp lực mà không giảm chất lượng.
