Giảm môn thi: Bước đi đúng nhưng không phải “thuốc tiên”
Chủ trương giảm môn thi trong kỳ tuyển sinh lớp 10 xuống còn hai môn Toán và Ngữ văn là một thay đổi về cấu trúc kỳ thi, nhằm hạ áp lực và nắn lại mục tiêu tuyển chọn, nhưng nếu không đồng thời cải tổ cơ chế kiểm tra, đánh giá ở bậc THCS thì nguy cơ học sinh chỉ tập trung vào hai môn thi, bỏ qua các môn khác vẫn còn nguyên và có thể trầm trọng hơn về lâu dài. Bộ GD&ĐT hiện đang lấy ý kiến về việc tổ chức kỳ thi tuyển sinh lớp 10 với hai môn thi Toán, Ngữ văn. Đây là bước chuyển được nhiều chuyên gia đánh giá là mang tính đột phá khi quy định hai môn thi bắt buộc là Toán và Ngữ văn. Tuy nhiên, bản chất vấn đề không nằm ở con số môn thi, mà ở chỗ hệ thống đánh giá có thúc đẩy học sinh học toàn diện hay vẫn xoáy vào “thi gì học nấy”.
Áp lực tuyển sinh lớp 10 và vòng xoáy “thi gì học nấy”
Tuyển sinh lớp 10 trường công lập hiện được xem là một trong những kỳ thi gây áp lực lớn nhất cho học sinh và gia đình, thậm chí căng thẳng hơn tuyển sinh đại học. Khi số lượng môn thi tăng, khối lượng ôn tập phình to, học sinh bị cuốn vào luyện đề, học thêm, gánh nặng thời gian và chi phí gia tăng. Giảm môn thi, về mặt lý thuyết, giúp các em tập trung hơn vào hai môn nền tảng và giảm áp lực thi cử. Nhưng đề xuất chỉ thi Toán, Ngữ văn đã lập tức làm dấy lên lo ngại học sinh rơi vào tình trạng “thi gì học nấy”, học lệch ở cuối bậc THCS. Thực tế, nếu tiếp tục dùng kỳ thi tuyển sinh để gánh mọi mục tiêu giáo dục, càng nhiều môn thi chưa chắc càng toàn diện, mà rất dễ đẩy học sinh vào vòng xoáy ôn thi đối phó và học vì điểm hơn là học vì năng lực và hứng thú.
Giảm môn thi phải đi kèm cơ chế đánh giá học bạ đáng tin
Việc giảm môn thi chỉ có ý nghĩa khi đi cùng một hệ thống đánh giá học bạ minh bạch, đủ sức phản ánh năng lực ở tất cả các môn. Hiện nay, kỳ thi tuyển sinh lớp 10 được thực hiện bằng các phương thức xét tuyển, xét tuyển kết hợp thi tuyển và thi tuyển. Một số địa phương đã chọn phương án xét tuyển vào lớp 10 THPT công lập, nhưng vẫn thi tuyển với trường chuyên. Các chuyên gia cho rằng, nếu chỉ thi Toán, Ngữ văn, các môn còn lại cần được đánh giá qua quá trình học tập, kết hợp thi tuyển và xét tuyển qua học bạ. Mô hình thi hai môn buộc phải đi đôi với việc siết chặt kiểm tra, đánh giá ngay tại lớp học. Điều này đòi hỏi chuẩn đầu ra rõ ràng cho từng môn, quy trình kiểm tra thường xuyên có giám sát chặt để hạn chế tình trạng “làm đẹp học bạ” và bảo đảm công bằng giữa học sinh.
Đánh giá quá trình: Cách duy nhất để thoát “thi gì học nấy”
Cốt lõi để chấm dứt tâm lý “không thi thì không học” là xây dựng hệ thống đánh giá quá trình đủ mạnh ở bậc THCS, thay vì chỉ nhìn vào vài bài thi cuối cùng. Nguyên lý được các chuyên gia nhấn mạnh là đánh giá học sinh ngay tại môi trường giáo dục hằng ngày trên lớp có giá trị lớn với sự phát triển của người học. Nếu thiết kế kiểm tra theo hướng đánh giá quá trình, sử dụng dữ liệu đánh giá thường xuyên để nhận diện năng lực thực chất của từng học sinh, giáo viên sẽ phải dạy sát chương trình, chú trọng năng lực thay vì mẹo làm bài. Khi giảm môn thi, yêu cầu giáo dục không được phép giảm theo; trái lại, đây phải là cơ hội thiết kế lại đánh giá sao cho kỳ thi nhẹ hơn nhưng việc học thực chất hơn. Cơ chế này cũng giúp học sinh thấy giá trị của các môn Lịch sử, Địa lý, Khoa học, Nghệ thuật… ngay cả khi không phải môn thi tuyển sinh.
Từ cải cách kỳ thi đến đổi mới hệ thống: Lộ trình cần rõ ràng
Giảm môn thi trong tuyển sinh lớp 10 xuống Toán-Văn là bước khởi đầu, không phải điểm kết thúc của cải cách. Về lâu dài, thi hai môn vẫn chưa phải giải pháp tối ưu; mục tiêu quan trọng hơn là thay đổi cả hệ thống đánh giá theo hướng chỉ duy trì hai phương thức cơ bản: xét tuyển và xét tuyển kết hợp thi tuyển. Một lộ trình được gợi ý là siết đánh giá ở các lớp đầu cấp, sau đó mở rộng dần ra toàn bậc học để học bạ, hồ sơ học sinh trở nên đáng tin cậy. Song song, khi một số địa phương chuyển sang xét tuyển vào THPT công lập nhưng vẫn thi tuyển với trường chuyên, bài toán công bằng và chất lượng càng cho thấy nhu cầu thống nhất nguyên tắc đánh giá trên toàn hệ thống. Kết luận hợp lý lúc này là: nếu chỉ bàn “thi mấy môn” mà bỏ qua việc thiết kế cơ chế đánh giá đa chiều, chúng ta sẽ tiếp tục đổi hình thức thi nhưng không đổi được cách học và chất lượng nguồn nhân lực.
