Thủy điện mở rộng – trụ cột mới cho an ninh năng lượng
Mở rộng nhà máy thủy điện là việc bổ sung tổ máy, tuyến năng lượng và hạ tầng đấu nối trên nền tảng hồ chứa, đập và hệ thống hiện hữu, nhằm tăng công suất phát điện, khả năng phủ đỉnh và độ linh hoạt vận hành lưới điện quốc gia mà không phải xây dựng một công trình hoàn toàn mới trên dòng sông khác.
Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng tốc với các dự án năng lượng Việt Nam quy mô lớn dựa trên thủy điện mở rộng, trong đó nổi bật là thủy điện Trị An mở rộng và thủy điện Sê San 4 mở rộng. Đây không chỉ là các công trình kỹ thuật mà là lựa chọn chiến lược: dùng thủy điện như “pin công suất lớn” để bù đắp tính thất thường của điện mặt trời, điện gió. Nếu coi hệ thống điện là cơ thể sống, thì những dự án này chính là tim và phổi mới – tăng sức chịu tải nhưng cũng buộc chúng ta phải đối mặt trực diện với thách thức về địa chất, mùa mưa bão và mặt bằng thi công.
Thủy điện Trị An mở rộng: Đường đua về đích quý IV/2027
Thủy điện Trị An mở rộng là dự án trọng điểm quốc gia với tổng mức đầu tư hơn 3.900 tỷ đồng và công suất thiết kế 200 MW. Dự án được khởi công trong năm 2025; dự kiến phát điện tổ máy số 1 vào quý III/2027, tổ máy số 2 vào quý IV/2027 và hoàn thành toàn bộ công trình trong quý IV/2027. Nói cách khác, hệ thống điện phía Nam đang đếm ngược từng quý cho một nguồn công suất đỉnh mới, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào các nhà máy nhiệt điện già nua và dễ thiếu nhiên liệu.
Điểm đáng chú ý là dự án sử dụng chung hồ chứa, đập chính, đập phụ, đập tràn, hệ thống đường vận hành và trạm phân phối của công trình cũ. Đây là lựa chọn thông minh: giảm tác động mới lên dòng sông nhưng tối đa hóa giá trị tài sản hiện có. Theo kế hoạch được duyệt, quý III/2027 phát điện tổ máy 1, quý IV/2027 phát điện tổ máy 2 và nghiệm thu hoàn thành toàn bộ công trình. Một câu nói có thể trích dẫn được là: “Dự án trọng điểm quốc gia này đang bứt phá mạnh mẽ nhằm mục tiêu hoàn thành vào năm 2027, tăng cường công suất đỉnh phục vụ phát triển kinh tế cho toàn khu vực phía Nam”.
Đằng sau các mốc tiến độ là câu chuyện con người. Chiều 21.8, Phó Chủ tịch Tổng LĐLĐVN Thái Thu Xương và Chủ tịch Công đoàn Điện lực Việt Nam Đỗ Đức Hùng đã trực tiếp đến công trường Trị An mở rộng để thăm hỏi, động viên và tặng quà đoàn viên, công nhân, viên chức, lao động đang thi công công trình. Tổng số tiền hỗ trợ là 156 triệu đồng – một thông điệp rõ ràng rằng phong trào thi đua đẩy nhanh tiến độ không thể tách rời điều kiện làm việc và đời sống người lao động.
Sê San 4 mở rộng: Mảnh ghép linh hoạt cho hệ thống điện
Trong khi Trị An bổ sung sức mạnh cho phía Nam, thủy điện Sê San 4 mở rộng trở thành mảnh ghép mới ở khu vực Tây Nguyên và miền Trung. UBND tỉnh Gia Lai đã chấp thuận chủ trương đầu tư và nhà đầu tư đối với dự án này, do Tập đoàn Điện lực Việt Nam thực hiện. Dự án có công suất thiết kế 120 MW, sản lượng điện trung bình dự kiến khoảng 59 triệu kWh/năm, diện tích sử dụng đất khoảng 40 ha và tổng vốn đầu tư 2.995 tỷ đồng.
Quan trọng hơn các con số, thủy điện Sê San 4 mở rộng được định vị là nguồn điện sạch bổ sung cho hệ thống điện quốc gia, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội địa phương. Nhà máy còn đóng vai trò nguồn dự phòng có khả năng huy động công suất nhanh vào giờ cao điểm, từ đó nâng cao tính linh hoạt trong vận hành hệ thống khi tỷ trọng điện mặt trời, điện gió tăng lên. Theo kế hoạch, dự án sẽ khởi công vào tháng 5/2027 và đưa vào vận hành từ tháng 6/2030. Ai nghĩ rằng chúng ta đang xây thêm một nhà máy thủy điện thông thường đã đánh giá thấp bản chất chiến lược của công trình này: đó là một “công tắc nhanh” cho hệ thống điện nhiều biến động.
Địa chất phức tạp, mùa mưa bão và bài toán mặt bằng
Những dự án năng lượng Việt Nam hiện nay không diễn ra trên giấy, mà nằm giữa núi cao, lòng hồ, nơi địa chất và thời tiết luôn có tiếng nói riêng. Ở dự án thủy điện tích năng Bác Ái, đơn vị thi công đã gặp đoạn địa chất đứt gãy bậc IV tại hầm VH3A – hạng mục then chốt cho hầm dẫn nước và hồ trên. Địa chất yếu buộc nhà thầu phải đào từng mét một, dựng khung thép chống đỡ và phun bê tông gia cố, kéo tốc độ đào xuống còn khoảng 1 m/ngày so với 4,5–5 m/ngày trước đó.
Với thủy điện Trị An mở rộng, khác với Bác Ái là công trình ngầm, dự án được xây dựng theo phương án nhà máy hở nên phụ thuộc nặng vào thời tiết và mặt bằng. Những đợt mưa lớn kéo dài đã làm công tác đào, đắp đất đá bị ảnh hưởng đáng kể. Liên danh nhà thầu buộc phải thi công đa mũi, đa ca, bám sát diễn biến thời tiết để điều chỉnh kế hoạch. Thêm vào đó là thách thức thiếu nguồn cát, đá đạt yêu cầu kỹ thuật, phải vận chuyển xa, khiến chi phí và độ phức tạp tăng mạnh. Nói cách khác, mỗi megawatt từ các công trình này là kết quả của cuộc “mặc cả” liên tục với thiên nhiên.
Một triệu lượt lao động và bài học cho chiến lược năng lượng
Tại vùng lòng hồ Trị An, không khí thi công trên đại công trường thủy điện Trị An mở rộng diễn ra khẩn trương, với nhiều gói thầu thi công song song từ đào đất đá, đổ bê tông cho đến lắp đặt thiết bị. Công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đã hoàn tất sớm, toàn bộ 92,09 ha đất thuộc 192 thửa đã được giải phóng và 23/23 hộ đủ điều kiện tái định cư đã ổn định chỗ ở. Đây là yếu tố then chốt giúp dự án duy trì tiến độ – một bài học rõ ràng: nếu không xử lý sớm mặt bằng, mọi kế hoạch kỹ thuật đều dễ trở thành lời hứa.
Từ ngày 28/5, công tác đổ bê tông cho cửa lấy nước, đường ống áp lực và nhà máy đã được triển khai với khối lượng tích lũy 8.976 m³ trên tổng 143.323 m³. Một câu trích dẫn khác có giá trị là: “Hồ đảm bảo nguồn nước phục vụ công nghiệp, sinh hoạt và tưới tiêu nông nghiệp cho hơn 20.000 ha hạ du”. Điều này nhắc chúng ta rằng mở rộng nhà máy thủy điện không chỉ là thêm công suất mà còn là cách củng cố hạ tầng nước – yếu tố sống còn trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Nếu Việt Nam muốn một hệ thống điện an toàn, đa dạng và giá hợp lý, thì các dự án như thủy điện Trị An mở rộng và thủy điện Sê San 4 mở rộng phải được xem là phép thử nghiêm túc cho năng lực lập kế hoạch, tổ chức thi công và bảo đảm quyền lợi cộng đồng.
