Năng lượng tái tạo của Việt Nam: chiến lược dựa trên thủy điện mở rộng và điện gió quy mô lớn
Chiến lược mở rộng năng lượng tái tạo của Việt Nam là cách tiếp cận ưu tiên sử dụng nguồn nước và gió sẵn có để tạo thêm điện sạch, kết hợp nâng cấp các nhà máy thủy điện gần 20 năm tuổi với xây dựng tổ hợp điện gió hàng nghìn tỷ đồng nhằm vừa tăng công suất, vừa làm hệ thống điện linh hoạt hơn trước biến động của khí hậu và nhu cầu tiêu dùng. Việt Nam không đi theo mô hình thử nghiệm nhỏ lẻ, mà chọn các cụm dự án lớn, gắn với hạ tầng truyền tải hiện hữu và khu vực có tiềm năng tự nhiên, qua đó khẳng định vị thế trong phát triển năng lượng tái tạo khu vực. Quyết định này mang màu sắc chính sách rõ ràng: lấy thủy điện làm nền ổn định, dùng điện gió để mở rộng biên tăng trưởng.
Điểm đáng chú ý là các dự án mới không xuất hiện rời rạc, mà được thiết kế như một “bài phối hợp” giữa thủy điện mở rộng Việt Nam và điện gió 7000 tỷ. Một bên bổ sung công suất nền ổn định, có khả năng điều tiết theo giờ cao điểm; bên còn lại bổ sung nguồn điện gió với sản lượng lớn tại vùng ven biển và khu vực cao nguyên, tận dụng lợi thế gió và không gian phát triển công nghiệp năng lượng. Điều này cho thấy tư duy quy hoạch đã chuyển từ việc chỉ giải quyết thiếu điện ngắn hạn sang xây dựng một hệ sinh thái năng lượng tái tạo có thể hoạt động bền vững trong nhiều thập kỷ.
Sê San 4 mở rộng: thủy điện gần 20 năm nâng cấp thành “máy ổn định hệ thống”
Nhà máy Thủy điện Sê San 4 mở rộng là ví dụ điển hình cho việc tăng công suất dựa trên hạ tầng sẵn có thay vì xây mới từ đầu. UBND tỉnh Gia Lai đã chấp thuận chủ trương đầu tư và chọn Tập đoàn Điện lực Việt Nam làm nhà đầu tư dự án, với tổng vốn gần 3.000 tỷ đồng và thời hạn hoạt động 50 năm. Công trình đặt tại xã Ia O (Gia Lai) và Ia Tơi (Quảng Ngãi), có công suất thiết kế 120MW, sản lượng trung bình dự kiến 58,95 triệu kWh mỗi năm. Theo kế hoạch, dự án khởi công tháng 5/2027 và vận hành từ tháng 6/2030.
Việc mở rộng một nhà máy thủy điện đã vận hành gần 20 năm không chỉ là quyết định kỹ thuật, mà là lựa chọn chiến lược. Dự án đấu nối vào hệ thống bằng đường dây 220kV mạch đơn kết nối trực tiếp với trạm biến áp hiện hữu, giúp giảm chi phí và thời gian đầu tư đường dây mới. Quan trọng hơn, nguồn thủy năng bổ sung này được kỳ vọng tăng tính linh hoạt cho hệ thống điện trong bối cảnh tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng lớn. Khi điện gió, điện mặt trời biến động theo thời tiết, Sê San 4 mở rộng có thể phát huy vai trò “máy ổn định hệ thống”, nâng khả năng huy động vào giờ cao điểm và tận dụng nước xả thừa mùa lũ để phát điện hiệu quả hơn. Đó là cách Việt Nam xử lý bài toán an ninh năng lượng mà không quay lại phụ thuộc vào nhiệt điện truyền thống.
Tổ hợp điện gió 7.325 tỷ ở Cà Mau: mở rộng biên năng lượng ven biển
Trong khi thủy điện giữ vai trò nền, cụm điện gió 7.325 tỷ đồng tại Cà Mau cho thấy tham vọng mở rộng mạnh mẽ nguồn năng lượng tái tạo từ gió. UBND tỉnh Cà Mau đã chấp thuận chủ trương đầu tư ba nhà máy điện gió Hòa Bình 2-1, Hòa Bình 3 và Hòa Bình 4 tại xã Vĩnh Hậu, với tổng công suất thiết kế 150MW và tổng vốn đầu tư 7.325 tỷ đồng. Mỗi dự án có công suất 50MW, hình thành cụm điện gió khoảng 33 turbine nếu phương án lắp đặt 11 turbine cho mỗi nhà máy được thực hiện đầy đủ. Các dự án dự kiến khởi công đồng loạt năm 2027, hoàn thành xây dựng cuối 2028 và đưa vào vận hành thương mại giai đoạn 2028–2029.
Việc hình thành một tổ hợp điện gió 7000 tỷ tại cùng một xã ven biển không chỉ nói lên lợi thế tự nhiên của khu vực, mà còn phản ánh cách Việt Nam tập trung nguồn lực để tạo “cụm công nghiệp năng lượng”. Khu vực khảo sát phục vụ lắp dựng turbine gió và hạ tầng truyền tải trải rộng hàng nghìn ha, một phần dùng chung với nhà máy điện gió đã vận hành. Theo quyết định chấp thuận đầu tư, các dự án điện gió này được kỳ vọng vừa bổ sung nguồn điện tái tạo cho hệ thống, vừa mở rộng không gian phát triển công nghiệp năng lượng tại ven biển Cà Mau trong những năm tới. Nói cách khác, đây không chỉ là ba nhà máy điện, mà là hạt nhân của một chuỗi giá trị mới quanh năng lượng gió – từ xây dựng, vận hành, dịch vụ kỹ thuật đến việc thu hút thêm nhà máy sử dụng điện sạch.
Ia Dreng 1: điện gió cao nguyên và vai trò nhà đầu tư quốc tế
Nếu Cà Mau đại diện cho gió ven biển, thì dự án điện Ia Dreng 1 ở Gia Lai lại thể hiện tiềm năng gió trên cao nguyên và sức hút đối với nhà đầu tư quốc tế. Theo thông tin từ tỉnh Gia Lai, dự án Ia Dreng 1 – Chư Pưh có công suất 40MW, tổng vốn đầu tư hơn 1.859 tỷ đồng, triển khai tại các khu vực Ia Hrú, Chư Sê và Ia Ko. Nhà đầu tư là liên danh Levanta Thailand Pte. Ltd. (thuộc Levanta Renewables) và SCI Quảng Trị thuộc SCI Group, với hậu thuẫn tài chính từ Actis phía sau Levanta. Dự án dự kiến khởi công năm 2027, đưa vào vận hành năm 2028 và đấu nối với hệ thống điện 220kV thông qua đường dây từ trạm nâng áp 35/220kV của nhà máy tới trạm 220kV Chư Sê.
Ia Dreng 1 là minh chứng rõ ràng cho việc năng lượng tái tạo không còn là sân chơi thuần nội địa. Theo kế hoạch, nhà máy sẽ sản xuất khoảng 120 triệu kWh mỗi năm, đủ cung cấp lượng điện tương đương nhu cầu của khoảng 60.000 hộ gia đình và giảm khoảng 80.000 tấn khí CO₂ mỗi năm. Dự án lại xuất hiện đúng thời điểm Gia Lai đẩy mạnh thu hút vốn vào năng lượng tái tạo, khi tỉnh này vừa lựa chọn nhà đầu tư cho 17 dự án, trong đó có 10 dự án điện gió với tổng công suất khoảng 430MW. Sự tham gia song song của Levanta vào một dự án điện gió đang vận hành 50MW và Ia Dreng 1 cho thấy các nhà đầu tư quốc tế không chỉ mua tài sản có sẵn, mà còn chấp nhận rủi ro phát triển dự án mới. Đó là tín hiệu tích cực cho môi trường đầu tư năng lượng tại Việt Nam.
Lợi thế khu vực và những điều Việt Nam cần làm tiếp theo
Ba hướng đi – thủy điện mở rộng Việt Nam tại Sê San 4, tổ hợp điện gió 7000 tỷ ở Cà Mau và dự án điện Ia Dreng 1 ở Gia Lai – cho thấy một bức tranh chung: Việt Nam đang dùng lợi thế tự nhiên đa dạng để xây dựng vị thế năng lượng tái tạo trong khu vực. Thủy điện cung cấp nguồn điện sạch ổn định và tăng độ tin cậy hệ thống, điện gió ven biển và cao nguyên mở rộng biên sản lượng và tạo không gian kinh tế mới tại các địa phương. Việc cùng lúc bổ sung ba dự án điện gió 50MW ở Cà Mau “cho thấy lợi thế của tỉnh này trong lĩnh vực năng lượng tái tạo”, đồng thời phối hợp với các dự án lớn ở Gia Lai để tạo sự cân bằng vùng miền.
Tuy vậy, lợi thế tự nhiên chỉ là một nửa câu chuyện. Để những dự án này thực sự biến Việt Nam thành điểm sáng năng lượng tái tạo, vẫn còn ít nhất ba việc cần làm. Thứ nhất, bảo đảm tiến độ và chất lượng xây dựng, từ khâu bồi thường, giải phóng mặt bằng, đến thỏa thuận chuyên ngành và hợp đồng mua bán điện, như kế hoạch đã đặt ra cho Sê San 4 mở rộng. Thứ hai, đồng bộ quy hoạch lưới truyền tải 220kV để tránh tình trạng có nhà máy nhưng không truyền tải hết công suất. Thứ ba, tiếp tục mở cửa cho nhà đầu tư quốc tế nhưng song song tăng năng lực doanh nghiệp trong nước, giống cách liên danh Levanta–SCI đang vận hành ở Ia Dreng 1. Nếu làm tốt, những dự án hiện tại sẽ không chỉ giải quyết nhu cầu điện, mà còn biến Việt Nam thành trung tâm năng lượng tái tạo của Đông Nam Á trong những thập kỷ tới.
