Thâm hụt thương mại Mỹ là gì và vì sao con số 88,6 tỷ USD đáng lo?
Thâm hụt thương mại Mỹ là tình trạng giá trị hàng hóa và dịch vụ nhập khẩu vào nền kinh tế này cao hơn đáng kể so với giá trị xuất khẩu, phản ánh một khoảng cách dai dẳng giữa nhu cầu trong nước và năng lực sản xuất, đồng thời phơi bày những lệch pha trong cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu và chính sách thương mại mà Washington lựa chọn theo đuổi.
Trong tháng 7, khoảng cách đó mở rộng thêm khi thâm hụt thương mại Mỹ tăng 24,4% lên 88,6 tỷ USD, mức cao nhất trong 16 tháng. Mốc này xuất hiện đúng lúc làn sóng nhập khẩu thiết bị điện tử, đặc biệt là các hạng mục phục vụ bùng nổ trí tuệ nhân tạo, tăng vọt. Điều đáng bàn không chỉ là độ lớn của con số, mà là bản chất: Mỹ đang nhập khẩu tương lai công nghệ của mình. Nhập khẩu tăng 2,8% trong khi xuất khẩu giảm 2,1%, tạo nên một cú “giãn” thâm hụt mà bất kỳ chính quyền nào ở Washington cũng khó biện minh.
Cơn sốt AI: Nhập khẩu tư liệu sản xuất kỷ lục, lợi hay hại?
Cốt lõi của cú nhảy thâm hụt lần này không phải là người Mỹ tiêu dùng quá mức, mà là doanh nghiệp Mỹ đầu tư mạnh tay cho hạ tầng AI. Nhập khẩu tư liệu sản xuất – tức máy móc, thiết bị, linh kiện – đã lập kỷ lục, đạt tới một mức chưa từng thấy trước đó. Máy tính, phụ kiện máy tính và chất bán dẫn tăng nhập khẩu mạnh để phục vụ các trung tâm dữ liệu AI quy mô lớn, biến nhập khẩu chip AI thành động lực chính kéo nhập khẩu chung đi lên.
Một câu hỏi then chốt là: đây là thâm hụt “xấu” hay “tốt”? Về ngắn hạn, nhập khẩu tư liệu sản xuất nhập khẩu khiến cán cân thương mại xấu đi, nhưng về dài hạn có thể nâng năng suất và lợi nhuận của các tập đoàn công nghệ Mỹ. Matthew Martin nhận định chi tiêu cho thiết bị công nghệ cao phục vụ AI nhiều khả năng tiếp tục đẩy nhập khẩu tăng trong năm 2027. Nói cách khác, Washington đang đánh cược rằng mỗi lô hàng chip AI nhập khẩu hôm nay sẽ chuyển hóa thành lợi thế công nghệ và sức mạnh tài chính vào ngày mai.
Chính sách thương mại Trump: Thuế quan cao, thâm hụt vẫn phình
Trớ trêu thay, mức thâm hụt 88,6 tỷ USD lại là khoảng cách lớn nhất kể từ khi Tổng thống Donald Trump bắt đầu áp dụng thuế quan mạnh mẽ vào tháng 4/2025. Mục tiêu của chính sách thương mại Trump rất rõ: dùng thuế quan cao để ép các đối tác và thu hẹp thâm hụt. Tuy nhiên, thâm hụt với Trung Quốc, Việt Nam, Đài Loan, Hàn Quốc, EU và Mexico vẫn lớn, bất chấp chế độ thuế đầy tính đối đầu.
Nhập khẩu tư liệu sản xuất lại còn chiếm tỷ trọng cao nhất từ trước tới nay trong cơ cấu hàng hóa nhập khẩu, theo chính quyền Mỹ. Điều đó cho thấy thuế không “bóp” được nhu cầu đầu tư AI, mà chỉ làm chuỗi cung ứng phức tạp hơn. Tòa án Tối cao đã bác bỏ nhiều sắc thuế, gây làn sóng nhập khẩu mới. Đáp lại, chính quyền tuyên bố sẽ khôi phục hoàn toàn các mức thuế quan mới lên hơn 80 quốc gia trong vài tuần tới để giảm nhập khẩu và kích GDP. Đỉnh điểm, ông Trump thậm chí đe dọa tạm dừng thương mại với các đối tác có thâm hụt với Mỹ nếu Cục Dự trữ Liên bang không hạ lãi suất. Đây là lời đe dọa mang tính chính trị nhiều hơn là một kịch bản kinh tế khả thi.
Việt Nam: Từ bạn hàng thành đối tác thâm hụt lớn nhất
Một trong những điểm nóng ít được chú ý là Việt Nam. Thâm hụt thương mại hàng hóa của Mỹ với Việt Nam đạt kỷ lục, khiến Việt Nam vượt cả Trung Quốc để trở thành đối tác mà Mỹ thâm hụt nhiều nhất trong tháng 7. Cùng lúc, nhập khẩu hàng Việt Nam vào Mỹ vẫn tăng, cho thấy sức hút của hàng sản xuất tại Việt Nam đối với các nhà mua hàng Mỹ vẫn rất lớn. Nói cách khác, Việt Nam đang nổi lên như một đối tác thương mại then chốt, đồng thời là nguồn “đau đầu” mới trong thống kê thâm hụt của Washington.
Washington không chỉ trông vào thuế quan. Mỹ đã áp mức thuế bổ sung theo Mục 301 với hàng hóa từ 60 nền kinh tế, trong đó Việt Nam chịu mức cộng thêm trực tiếp vào thuế tối huệ quốc. Nhưng điều đáng sợ hơn với doanh nghiệp là “luật chơi” mới: quyền tiếp cận thị trường Mỹ gắn chặt với yêu cầu chứng minh chuỗi cung ứng về lao động, xuất xứ và minh bạch. Theo các chuyên gia tại Việt Nam, tính tuân thủ giờ trở thành một dạng năng lực cạnh tranh; ai không chứng minh được, người đó tự loại mình khỏi thị trường. Trong bối cảnh áp lực từ thị trường Mỹ tăng, hoạt động xuất nhập khẩu Việt Nam vẫn tăng nhanh, nhưng không còn chỗ cho kiểu làm ăn mơ hồ.
Tương lai: Thuế quan siết chặt, chuỗi cung ứng tái định hình và bài toán của Việt Nam
Các động lực làm phình thâm hụt thương mại Mỹ chưa có dấu hiệu dừng lại. Chi tiêu cho thiết bị phục vụ AI được dự báo tiếp tục làm tăng nhập khẩu trong năm 2027. Trên mặt trận chính sách, chính quyền Mỹ lên kế hoạch khôi phục và siết chặt thuế quan với hơn 80 quốc gia, báo hiệu một giai đoạn căng thẳng thương mại mới. Thêm vào đó, thâm hụt kỷ lục với Đài Loan, cùng thâm hụt tăng với Mexico, Việt Nam, Thái Lan và Hàn Quốc, cho thấy chuỗi cung ứng đã chuyển trục khỏi Trung Quốc nhưng không hề làm giảm thâm hụt tổng thể.
Đối với Việt Nam, lợi thế hiện tại chưa phải là vĩnh viễn. Các nghiên cứu cho thấy Việt Nam nằm trong nhóm nguồn cung được sử dụng rộng nhất tại Mỹ, với điểm số cạnh tranh khá cân bằng về chi phí, tính linh hoạt và mức độ tích hợp chuỗi. Tuy vậy, thách thức lớn hơn được dự báo xuất hiện trong năm 2027, khi các thương hiệu cùng lúc tái cân bằng nguồn cung giữa các nước và thu hẹp số nhà cung cấp để chỉ giữ lại những đối tác linh hoạt, tuân thủ tốt và đủ năng lực quản trị chi phí. Nếu doanh nghiệp Việt không nhanh chóng xây dựng hệ thống dữ liệu, tuân thủ và đa dạng hóa thị trường như khuyến nghị của các chuyên gia trong nước, họ có nguy cơ đánh mất vị trí ngay khi thâm hụt thương mại Mỹ vừa đưa Việt Nam lên hàng tâm điểm.
