Khi những người thầy quyết định “tấn công” vùng sâu, vùng xa
Giáo viên vùng sâu vùng xa là những nhà giáo tình nguyện hoặc được điều động rời nơi công tác thuận lợi, chấp nhận điều kiện thiếu thốn, đường sá cách trở ở miền núi, biên giới, hải đảo để bảo đảm nguyên tắc “ở đâu có học sinh, ở đó có giáo viên”, qua đó thu hẹp khoảng cách giáo dục và gìn giữ niềm tin của cộng đồng vào nhà trường. Trung tâm của đợt điều động giáo viên 2026 tại Quảng Ninh là câu chuyện 42 giáo viên chủ động viết đơn tình nguyện công tác tại địa bàn vùng sâu, vùng xa, trong tổng số 157 thầy cô từ các trường vùng thuận lợi được tăng cường đến nơi còn thiếu giáo viên. Họ biết phía sau tờ quyết định là những năm tháng xa gia đình, những cung đường sạt lở, những lớp học còn dang dở. Nhưng sự bất cân đối giáo dục giữa đồng bằng và miền núi đang khiến lựa chọn đó trở thành một lẽ phải đạo, hơn là một hành động lãng mạn nhất thời.
Động lực thật sự: hơn cả lòng yêu nghề
Nếu chỉ giải thích việc tình nguyện công tác miền núi bằng “tình yêu nghề” thì hơi dễ dãi với người trong cuộc. Các thầy cô rời vùng thuận lợi, chấp nhận đến Kỳ Thượng, Lương Minh, Hải Sơn, Vĩnh Thực hay các xã đảo vì họ nhìn thấy rõ những lớp học trống, môn học không có người dạy và những đứa trẻ đứng bên lề cơ hội. Khi lãnh đạo ngành giáo dục nhắc rằng ở những địa bàn này “có những lớp học đang chờ người đứng lớp; có những học sinh đang chờ người thầy, người cô”, đó không chỉ là lời động viên mà là sự thật buộc người thầy phải lựa chọn đứng về phía học trò. Động lực vì thế là sự kết hợp giữa trách nhiệm nghề nghiệp, lòng trắc ẩn và niềm tin rằng sự hiện diện của mình có thể thay đổi cả một thế hệ trong bản làng hẻo lánh.
Những thách thức ít được nói thẳng
Đằng sau những tấm giấy khen là các câu chuyện vất vả mà hệ thống thường chỉ ghi nhận bằng một cụm từ chung chung: “vượt khó”. Giáo viên tăng cường đã phải xa con nhỏ, cha mẹ già, đi lại trên những tuyến đường trơn trượt, có người ngã xe, nhưng vẫn bám trường, bám lớp vì không thể bỏ học sinh giữa chừng. Với Chương trình giáo dục phổ thông 2018, khối lượng công việc lại gia tăng với trải nghiệm, hướng nghiệp, kỹ năng số, tư vấn tâm lý… nếu không được tổ chức khoa học, vùng khó sẽ càng khó hơn. Ở tầm hệ thống, việc tinh gọn trường lớp và giảm hàng nghìn đầu mối quản lý đặt thêm áp lực lên mỗi giáo viên, bởi họ vừa phải dạy, vừa phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ trong các trường quy mô lớn hơn. Không thừa nhận sự quá tải này, mọi lời ca ngợi hy sinh sẽ trở nên đạo đức hóa, xa rời đời sống thực tế của người thầy.
Chính sách hỗ trợ giáo viên: đã có nhưng chưa đủ
Quảng Ninh không đứng ngoài yêu cầu phải có chính sách hỗ trợ giáo viên vùng sâu vùng xa. Giáo viên và nhân viên tại Đồng Lâm, Đồng Sơn, Kỳ Thượng, Khe Cát và một số xã đảo được hỗ trợ 3 triệu đồng/người/tháng, một bước đi thiết thực giúp họ bớt gánh nặng chi tiêu, yên tâm bám trường. Thời gian tới, ngành giáo dục dự kiến tiếp tục điều động, ký hợp đồng, tuyển dụng giáo viên, đồng thời cùng địa phương xây dựng chính sách đặc thù, đầu tư nhà công vụ. Ở một tỉnh khác, việc lãnh đạo trực tiếp đối thoại với giáo viên để lắng nghe 16 kiến nghị về tổ chức, nhân sự, cơ sở vật chất cho thấy nhận thức rằng muốn thầy cô cống hiến thì phải giảm áp lực và bảo đảm điều kiện làm việc tối thiểu. Nhưng nói như vậy cũng là thừa nhận một thực tế: những chính sách hiện có mới chỉ chạm vào bề mặt khó khăn, chưa đi sâu đến đời sống gia đình, cơ hội nghề nghiệp dài hạn hay an sinh tinh thần của người thầy.
Không thể để tinh thần tình nguyện che khuất trách nhiệm hệ thống
Điều động giáo viên tăng cường được thừa nhận là giải pháp cần thiết trong bối cảnh đội ngũ giữa các địa bàn chưa cân đối, nhưng chính ngành giáo dục cũng khẳng định đây không thể là giải pháp lâu dài. Quảng Ninh đặt mục tiêu đến năm 2035 cơ bản ổn định đội ngũ tại chỗ, hạn chế tối đa điều động diện rộng. Nếu mục tiêu này không đạt, sự hy sinh của 42 người tình nguyện hôm nay sẽ bị biến thành “quy chuẩn” bắt buộc cho lớp giáo viên sau. Điều đáng kể là tư duy đang dịch chuyển: sắp xếp tổ chức chỉ được coi là bước đầu, còn thước đo thực sự phải là chất lượng dạy học, sự ổn định đội ngũ, mức độ an toàn và thuận lợi của học sinh. Chiến lược đúng không phải trông vào lòng tốt của vài chục người thầy, mà là thiết kế hệ thống đủ công bằng và hấp dẫn để giáo viên không phải cân nhắc giữa gia đình và trách nhiệm, giữa an toàn và cống hiến. Khi ấy, mỗi lá đơn tình nguyện lên vùng sâu, vùng xa sẽ là lựa chọn tự hào, chứ không phải quyết định đánh đổi.
