Thiếu sách giáo khoa: từ khủng hoảng đầu năm học đến lời hứa khắc phục
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là việc nhiều học sinh không có đủ sách ngay từ đầu năm học, xuất phát từ sai lệch dự báo nhu cầu, thay đổi chính sách cung ứng và cách đặt hàng chưa sát thực tế, dẫn đến tâm lý hoang mang cho phụ huynh, áp lực cho nhà trường và ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình dạy – học ở cơ sở phổ thông. Điểm đáng chú ý của phiên giải trình sáng 20-9 là Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn không phủ nhận trách nhiệm mà thừa nhận khâu dự báo, lập kế hoạch cung ứng còn bất cập. Khi cả nước còn thiếu hơn 3,9 triệu cuốn sách giáo khoa vào giữa tháng 9, tác động đến phụ huynh, học sinh và tâm lý xã hội là quá rõ ràng. Việc một số địa phương áp dụng chính sách miễn phí sách nhưng phụ huynh lại “chờ xem” khiến nhà trường không dám đặt đủ, nhà xuất bản không có căn cứ sản xuất, tạo ra một vòng luẩn quẩn tiêu cực. Vấn đề không chỉ là sách thiếu, mà là hệ thống dự báo và phối hợp đang yếu.
Giải pháp cung ứng sách giáo khoa: có tiến bộ nhưng vẫn phụ thuộc vào địa phương
Về mặt kỹ thuật, những biện pháp Bộ trưởng nêu ra là đúng hướng: chỉ đạo nhà xuất bản và địa phương thống kê, dự báo nhu cầu; lập kế hoạch sản xuất và cung ứng sách theo từng môn, từng nơi. Việc chuyển từ ba bộ sách sang một bộ duy nhất giúp giảm lãng phí sách tồn, nhưng cũng làm mất “vùng đệm” phòng thiếu, dẫn đến thiếu cục bộ khi kế hoạch chưa kịp thích nghi. Bộ hứa rút kinh nghiệm trong giám sát, dự báo, đồng thời yêu cầu địa phương thống kê kỹ hơn và xây dựng cơ chế cung ứng giảm bớt khâu trung gian. Đây là bước tiến, vì nếu tiếp tục chỉ “ngồi chờ” số liệu đặt hàng từ cơ sở, câu chuyện thiếu sách giáo khoa sẽ lặp lại. Tuy vậy, điểm yếu vẫn nằm ở chỗ: Bộ không thể kiểm soát được tốc độ cải thiện năng lực quản lý của từng địa phương. Nếu thống kê ở cấp trường vẫn hình thức, những cam kết trung ương dễ trở thành khẩu hiệu, còn học sinh vẫn đối mặt với nguy cơ thiếu sách vào các năm học tới.
Hiệu trưởng đứng lớp và sắp xếp giáo viên: giải pháp tình thế hay tái cấu trúc thực sự?
Ở câu chuyện sắp xếp giáo viên, việc khoảng 22.000 hiệu trưởng, phó hiệu trưởng đã được bố trí trở lại đứng lớp là một quyết định gây nhiều tranh luận nhưng khó có thể né tránh. Theo tính toán của Bộ, tổng số cán bộ quản lý cần bố trí lại vào khoảng 33.000–35.000 người, cho thấy sắp xếp đội ngũ thực sự là một cuộc “đại chỉnh lý”, không phải động tác kỹ thuật nhỏ. Bộ trưởng khẳng định tinh giản tập trung vào cán bộ quản lý, không giảm cơ học nhân viên hỗ trợ, gắn với đổi mới quản trị và ứng dụng công nghệ. Về lý thuyết, việc để hiệu trưởng đứng lớp giúp sử dụng hiệu quả nguồn lực, bổ sung vào tình trạng thiếu giáo viên trên 40.000 người khi áp dụng định mức mới. Nhưng mặt trái là: hiệu trưởng vốn quen quản lý trường nhỏ, nay phải vừa điều hành trường sau sáp nhập, vừa giảng dạy, trong bối cảnh nhiều trường có nhiều điểm trường, liên cấp… Nguy cơ quá tải, giảm chất lượng quản trị là có thật, nếu không đi kèm đào tạo lại và phân quyền rõ ràng.
Điều động giáo viên và định mức mới: giảm chênh lệch hay tạo thêm xáo trộn?
Việc xây dựng định mức giáo viên mới, dự kiến ban hành trong tháng 9 hoặc đầu tháng 10, là bước ngoặt vì nó thay đổi cách xác định thiếu – đủ giáo viên theo đặc thù vùng miền, cấp học, môn học, sĩ số lớp và dạy học hai buổi. Khi áp dụng cách tính này, Bộ ước tính hệ thống còn thiếu trên 40.000 giáo viên, con số gần tương đương với số giáo viên hợp đồng hiện có và biên chế chưa tuyển dụng hết ở địa phương. Bộ trưởng cho rằng nếu địa phương tuyển dụng đủ phần biên chế còn thiếu, căn bản sẽ đáp ứng nhu cầu. Đồng thời, ông đặt kỳ vọng vào việc điều động giáo viên giữa các trường, giữa các địa bàn để giảm chênh lệch chất lượng, giảm áp lực “chọn trường, chọn lớp” của phụ huynh. Tư duy này tích cực, nhưng không thể phủ nhận rằng điều chuyển giáo viên là biện pháp nhạy cảm: nếu không bảo đảm minh bạch, đối thoại và hỗ trợ đời sống, giáo viên vùng khó, giáo viên bị điều động dễ cảm thấy thiệt thòi. Chính sách đúng có thể gặp phản ứng nếu khâu thực hiện thiếu nhân văn.
Tuyển sinh 2027 và thông điệp chính sách: ngành giáo dục sẽ đi theo hướng nào?
Trong khi dư luận tập trung vào thiếu sách giáo khoa và sắp xếp giáo viên, Bộ trưởng cũng phải đối mặt với câu hỏi về tuyển sinh 2027. Bộ đang lấy ý kiến cho dự thảo thay đổi phương thức tuyển sinh đại học, với mục tiêu giảm tiêu cực, hạn chế các hình thức chứng chỉ dễ gây bất bình đẳng. Đây là những thay đổi chạm trực diện vào quyền lợi của hàng trăm nghìn học sinh mỗi năm, nên không thể thiết kế khép kín trong nội bộ. Chiến lược giáo dục đại học đến năm 2035, tầm nhìn 2045 đặt ra việc xây dựng bộ chỉ số đánh giá kết quả hoạt động của các trường đại học, để gắn tuyển sinh với năng lực đào tạo thực chất. Nếu làm đến nơi đến chốn, tuyển sinh 2027 có thể trở thành bước chuyển từ “thi cho có chỗ vào trường” sang “tuyển người phù hợp với năng lực đào tạo”. Ngược lại, nếu chỉnh phương thức thi nhưng không thay đổi cách giám sát chất lượng, mọi cải tiến sẽ chỉ là hình thức, thêm gánh nặng thủ tục cho thí sinh mà không nâng được mặt bằng giáo dục.
