Khi bữa ăn thành rào cản đến trường của học sinh ở xa
Hỗ trợ bữa ăn học sinh là hệ thống các chính sách và mô hình nhằm bảo đảm trẻ em, đặc biệt là học sinh ở xa trường, có đủ bữa ăn tối thiểu trong ngày học để duy trì sức khỏe, việc học và an ninh lương thực trường học, hạn chế nguy cơ nghỉ học vì đói hoặc di chuyển quá vất vả. Ở Trường THCS Võ Nguyên Giáp (xã Mường Phăng), câu chuyện ấy không còn là khái niệm chính sách mà trở thành nỗi lo cơm áo hàng ngày. Hơn 270 học sinh có nhà cách trường 7–15 km vẫn phải ăn, nghỉ tại trường vì đường sá xa xôi, đi lại trong ngày quá khó khăn. Thế nhưng, trong số 1.257 học sinh của trường, chỉ 11 em thuộc diện được hưởng chính sách hỗ trợ theo Nghị định 66, còn 1.246 em hoàn toàn nằm ngoài vùng phủ chính sách hiện hành.
Giáo viên thành “nhà bảo trợ” bất đắc dĩ cho an ninh lương thực trường học
Vấn đề không phải là không có chính sách hỗ trợ giáo dục, mà là những chính sách ấy bỏ sót một nhóm rất cụ thể: học sinh ở xa trường nhưng không đủ điều kiện để trở thành học sinh nội trú, bán trú theo quy định hiện hành. Khi hiệu trưởng Nguyễn Thành Trung phải lên Facebook, viết thư ngỏ ngày 28/8 kêu gọi hỗ trợ gạo, thực phẩm, gia vị và các điều kiện thiết yếu để duy trì bữa ăn cho 309 học sinh nhà xa trường, đó là lời cảnh báo về một lỗ hổng an ninh lương thực trường học. Dự kiến, nhà trường tổ chức hai bữa mỗi ngày với mức thu 17.000 đồng/bữa nhưng khả năng đóng góp của phụ huynh rất chênh lệch; nhiều gia đình đành xin đưa con về nhà vì không kham nổi tiền ăn, số em ở lại còn hơn 270. Câu nói “gia đình nào nộp được thì nộp, chưa nộp được vẫn nấu cho các cháu ăn, nhà trường đang nợ đơn vị cung ứng” cho thấy bữa ăn đang được duy trì bằng nợ và lòng trắc ẩn, không phải bằng một cơ chế ổn định.
Khoảng cách giữa văn bản và mâm cơm: chính sách hỗ trợ vẫn chưa đến đúng chỗ
Sau khi lá thư kêu gạo lan truyền, UBND tỉnh đã phải báo cáo Thủ tướng về việc thực hiện chế độ, chính sách với học sinh trên địa bàn theo Công điện 62. Đồng thời, tỉnh giao Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì rà soát toàn diện các chế độ, chính sách đối với học sinh yếu thế, đặc biệt là học sinh nội trú, bán trú ở vùng khó khăn. Về lý thuyết, nhà trường được phép vận động nguồn kinh phí hợp pháp để hỗ trợ bữa ăn theo Thông tư 16 của Bộ GD-ĐT. Nhưng trên thực tế, tài khoản tiếp nhận hỗ trợ đã có hơn 100 triệu đồng mà trường vẫn chưa thể chi tiêu vì phải chờ hướng dẫn, hoàn thiện thủ tục để bảo đảm “đúng mục đích, công khai, minh bạch”. Khi tiền cứu trợ nằm trong tài khoản, còn học sinh phải trông vào gạo vận động từ năm trước, không thể nói hệ thống đang vận hành tốt. An ninh lương thực trường học đang bị chính những quy trình rườm rà làm chậm lại.
Gánh nặng vô hình lên vai giáo viên và sự vá víu tự phát của nhà trường
Thay vì có một mô hình bán trú được thiết kế, cấp ngân sách và nhân lực chính thức, Trường THCS Võ Nguyên Giáp đang “tự thân vận động”. Mỗi tối, nhà trường phải bố trí 6 giáo viên trực luân phiên để quản lý các em ở lại qua đêm. Khi học sinh đau ốm mà chưa liên lạc được với phụ huynh, chính giáo viên đưa các em đến cơ sở y tế, ký xác nhận, thậm chí tạm ứng viện phí. Có giáo viên phải gửi con ở thành phố để có thời gian thay nhau trực tại trường. Đây rõ ràng không còn là nghĩa vụ chuyên môn, mà là sự hy sinh đời sống riêng để vá vào khoảng trống chính sách. Nhà trường cũng phải tiếp tục đi tìm nguồn tài trợ thêm gạo cho phân hiệu Nà Nhạn để duy trì bữa ăn cho học sinh. Khi các giải pháp sống còn lại phụ thuộc vào thiện nguyện và sự kiệt sức của giáo viên, bất kỳ cú sốc nhỏ nào – tài trợ gián đoạn, giáo viên ốm – đều có thể làm đổ vỡ cả hệ thống tạm bợ ấy.
Từ vụ Võ Nguyên Giáp đến yêu cầu sửa chính sách hỗ trợ bữa ăn học sinh
Trước áp lực dư luận, chính quyền địa phương đã yêu cầu rà soát, xác minh đầy đủ, khách quan thông tin về việc trường kêu gọi hỗ trợ gạo và các điều kiện thiết yếu cho học sinh, đồng thời yêu cầu không để bất kỳ em nào phải nghỉ học hoặc thiếu ăn vì chưa được giải quyết chế độ, chính sách. Tỉnh cũng đề nghị Trung ương xem xét đầu tư thêm trường phổ thông nội trú liên cấp ở những xã tuy không biên giới nhưng khó khăn, đông học sinh dân tộc, nhà ở xa, và mở rộng đối tượng tuyển sinh sang các xã lân cận. Đây là bước đi đúng, nhưng nếu chỉ dừng ở xây thêm trường nội trú thì vẫn chưa chạm vào cốt lõi: cần điều chỉnh chính sách hỗ trợ giáo dục theo hướng linh hoạt với nơi cư trú, khoảng cách, địa hình, điều kiện giao thông, coi bữa ăn trưa, chỗ nghỉ trưa an toàn là một phần của an ninh lương thực trường học. Hỗ trợ bữa ăn học sinh phải thành một quyền được pháp luật bảo đảm, không phải một “may mắn” khi gặp đúng một hiệu trưởng dám kêu cứu công khai.
