Thành phố Bắc Ninh: cú nhảy đô thị và bài toán không mất gốc
“Bắc Ninh nâng cấp thành phố” là quá trình địa phương trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, gánh vai trò trung tâm vùng phát triển đồng bằng sông Hồng, đồng thời phải giữ gìn bản sắc văn hóa Kinh Bắc, bảo vệ không gian Quan họ, làng nghề, di tích và hệ sinh thái làng quê trước sức ép đô thị hóa nhanh và mô hình quản trị mới. Đó không chỉ là bước điều chỉnh đơn vị hành chính, mà là lựa chọn chiến lược giữa phát triển kinh tế, nâng tầm quản trị đô thị với trách nhiệm bảo tồn di sản văn hóa như một cam kết lâu dài với cộng đồng cư dân bản địa và tương lai của vùng đất địa linh nhân kiệt này. Tại phiên thảo luận tổ sáng 6/8 về việc thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương, đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn ủng hộ đề án nhưng nhấn mạnh việc bảo vệ bản sắc văn hóa Kinh Bắc phải được coi là “cam kết chính trị” và trách nhiệm pháp lý của chính quyền đô thị mới. Đề án nêu Bắc Ninh hiện có khoảng 1.600 di tích lịch sử, văn hóa; 651 di tích đã được xếp hạng và 24 bảo vật quốc gia. Đây không phải những con số trang trí hồ sơ, mà là lời nhắc rằng mọi quyết định quy hoạch, mở đường, xây khu đô thị đều đang chạm vào một không gian di sản sống, không thể thay thế.
Đô thị hóa Bắc Ninh: hiện đại nhưng không để đứt gãy không gian Kinh Bắc
Điểm đáng chú ý trong tranh luận không phải là “có nên” đô thị hóa Bắc Ninh hay không, mà là đô thị hóa theo kiểu nào để không làm đứt gãy không gian văn hóa Kinh Bắc. Đại biểu Bùi Hoài Sơn nhìn văn hóa Kinh Bắc như một hệ sinh thái: con người, lễ hội, tín ngưỡng, làng nghề, bến nước, sân đình và triết lý sống trọng nghĩa, trọng tình, trọng học vấn. Nếu chỉ giữ lại vài di tích và bảo tàng, nhưng xóa đi làng quê, phá vỡ nếp sống cộng đồng, thì “thương hiệu Kinh Bắc” sẽ rỗng ruột. Đề án đã nhận diện nguy cơ đô thị hóa nóng làm thu hẹp vùng lõi di tích và làng nghề truyền thống. Đó là bước đi đúng, nhưng chỉ là điểm khởi đầu. Quy hoạch mới buộc phải giảm mật độ xây dựng quanh khu lõi di sản, giữ không gian xanh, mặt nước, tạo phố đi bộ và không gian sinh hoạt cộng đồng mang âm hưởng Kinh Bắc, đồng thời kết nối khu thương mại, vui chơi với không gian Quan họ, làng nghề, du lịch tâm linh. Thành phố Bắc Ninh trong tương lai phải hiện đại nhưng không mất gốc, phát triển nhanh nhưng không đánh đổi di sản.
Nâng tầm quản trị đô thị để Bắc Ninh xứng đáng là động lực vùng
Thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương được các đại biểu đánh giá là “bước phát triển phù hợp với vị thế, tiềm năng” của địa phương, đồng thời cụ thể hóa chủ trương nâng cao chất lượng đô thị hóa và phát huy vai trò động lực vùng Thủ đô, vùng đồng bằng sông Hồng. Sau khi chuyển 12 xã thành phường, thành phố có 99 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 45 phường và 54 xã; tỷ lệ số phường đạt 45,45%, tỷ lệ đô thị hóa đạt 61,63% và Bắc Ninh đã được công nhận đạt tiêu chí đô thị loại I, cơ bản đáp ứng 7/7 tiêu chuẩn quy định. Nhưng con số đạt chuẩn không tự động biến Bắc Ninh thành đô thị đáng sống. Các đại biểu yêu cầu phải kiện toàn bộ máy, nâng năng lực quản trị đô thị, đào tạo đội ngũ cán bộ về quản trị đô thị hiện đại, nhất là cấp xã, phường khi nhiều cán bộ vẫn còn hạn chế về chuyên môn. Đồng thời cần chuẩn bị điều kiện để chuyển đổi thủ tục hành chính, giấy tờ, dịch vụ công, bảo đảm bộ máy vận hành thông suốt, không gây phiền hà cho người dân và doanh nghiệp. Đô thị loại I mà quản trị vẫn theo lối “xã làm gì cũng xin”, thì mọi tiềm năng động lực vùng chỉ là danh nghĩa.
Biến tài nguyên văn hóa thành sức bật kinh tế, nhưng giữ dân làm chủ thể
Bài toán khó không phải là chọn phát triển hay bảo tồn, mà là biết dùng bảo tồn để tạo phát triển mới. Không gian Bắc Ninh – Kinh Bắc hiện có 8 di sản được UNESCO vinh danh, hàng trăm di tích quốc gia và quốc gia đặc biệt, nhiều làng nghề truyền thống, cùng các làng tiến sĩ thể hiện truyền thống hiếu học đặc biệt. Nếu chỉ nhìn đó như “tài nguyên để quảng bá”, Bắc Ninh sẽ mắc kẹt trong du lịch lễ hội ngắn hạn. Cần một chiến lược công nghiệp văn hóa và du lịch văn hóa, nơi người dân có sinh kế bền vững từ di sản, từ Quan họ, từ tranh Đông Hồ, từ làng nghề, để họ trở thành lực lượng bảo tồn hiệu quả nhất. Các ý kiến đã nhấn mạnh yêu cầu gắn đô thị hóa với bảo tồn và phát huy giá trị dân ca Quan họ Bắc Ninh, không gian di sản Yên Tử và những giá trị văn hóa địa phương. Quan trọng hơn, di sản phải được bảo tồn trong đời sống cộng đồng chứ không chỉ trong hồ sơ, bảo tàng. Khi người dân được hưởng lợi công bằng từ Bắc Ninh nâng cấp thành phố, khi sinh kế gắn với văn hóa được tôn trọng, thì bản sắc văn hóa Kinh Bắc mới có cơ hội tiếp tục sống động trong một đô thị hiện đại.
Kết luận: Thành phố Bắc Ninh phải là lời hứa với quá khứ và tương lai
Nếu chỉ nhìn Bắc Ninh nâng cấp thành phố như một bước nhảy trong bản đồ hành chính, chúng ta đã bỏ qua phần quan trọng nhất: đó là lời hứa với quá khứ Kinh Bắc và với tương lai của một đô thị vùng Thủ đô. Đề án thành lập thành phố không thể dừng ở việc chứng minh đủ tiêu chuẩn, mà phải thể hiện rõ mô hình phát triển trong đó văn hóa trở thành nền tảng, hệ điều tiết và nguồn lực nội sinh của phát triển. Thành phố Bắc Ninh không được phép trở thành một khu công nghiệp khổng lồ quên mất bến nước, sân đình. Việc Quốc hội dự kiến thông qua nghị quyết để Bắc Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, với thời điểm có hiệu lực từ ngày 20/9/2026, đặt ra một mốc thời gian rất cụ thể cho tỉnh: hoặc tận dụng cơ hội để xây dựng đô thị hiện đại mà không mất gốc, hoặc chấp nhận đánh đổi di sản lấy tăng trưởng ngắn hạn. Câu trả lời không nằm trên văn bản, mà sẽ được thể hiện trong từng bản quy hoạch, từng quyết định cấp phép, trong cách chính quyền đối thoại với cộng đồng dân cư. Kinh Bắc đã cho Bắc Ninh một bản sắc; đến lượt Bắc Ninh phải chứng minh mình xứng đáng với bản sắc ấy.
