Dự án BOT lớn nhất miền Nam: khởi công rầm rộ, vướng mặt bằng ngay cửa ngõ
Dự án mở rộng cao tốc TP.HCM – Trung Lương – Mỹ Thuận là công trình BOT đường bộ quy mô lớn, dài hơn 96 km, nối cửa ngõ TP.HCM với vùng Đồng bằng sông Cửu Long, được kỳ vọng giảm ùn tắc, nâng năng lực vận tải và tạo trục hạ tầng giao thông chiến lược, nhưng sau nhiều tháng khởi công, dự án vẫn bị kéo chậm vì điểm nghẽn giải phóng mặt bằng ngay tại các nút giao quan trọng. Câu chuyện của cao tốc TP.HCM Trung Lương mở rộng cho thấy một nghịch lý khó chấp nhận: tiền không thiếu, kỹ thuật không yếu, nhưng đất để thi công lại không có. Công trình có tổng mức đầu tư hơn 36.000 tỷ đồng, triển khai theo hình thức PPP/BOT, không dùng ngân sách nhà nước, khởi công tháng 12/2025 và dự kiến hoàn thành năm 2028. Sau gần 8 tháng, trên giấy tờ đây là một điển hình về huy động vốn tư nhân cho hạ tầng giao thông, nhưng ngoài thực địa, tiến độ dự án đường bộ này đang bị trói chặt bởi các thủ tục hành chính liên quan tới mặt bằng. Nếu không nhìn thẳng vào nút thắt này, mọi cam kết về tiến độ chỉ là lời hứa treo.
Vốn, nhân lực, thiết bị đã sẵn sàng: vì sao dây chuyền thi công vẫn phải chờ?
Về tài chính, doanh nghiệp dự án đã làm được điều mà nhiều dự án hạ tầng giao thông khác phải mất nhiều năm mới đạt tới: ký hợp đồng tín dụng trị giá 27.094 tỷ đồng với liên danh 6 ngân hàng và huy động hơn 2.900 tỷ đồng vốn chủ sở hữu, vốn hợp tác; trong đó 2.727 tỷ đồng đã được tạm ứng cho các gói thầu xây lắp và tư vấn. Đây là một câu nói có thể trích dẫn: “Đến cuối tháng 7/2026, doanh nghiệp đã ký hợp đồng tín dụng trị giá 27.094 tỷ đồng với liên danh 6 ngân hàng…”. Nhân lực và thiết bị cũng không phải là vấn đề. Trên toàn tuyến đang có 67 mũi thi công được tổ chức, tập trung xử lý nền đất yếu, thi công cầu, cống, gia tải nền đường và các hạng mục kỹ thuật quan trọng, với giá trị thực hiện khoảng 1.500 tỷ đồng, tương đương 7% giá trị xây lắp. Riêng khu vực TP.HCM, nhà thầu đã huy động hàng chục kỹ sư, công nhân, nhiều giàn khoan cọc xi măng đất, cọc khoan nhồi cùng thiết bị phụ trợ. Vậy mà họ vẫn phải “ngồi chờ việc”, bởi mặt bằng không được bàn giao liên tục. Đây không còn là chuyện năng lực nhà thầu, mà là câu hỏi về sự phối hợp giữa cơ quan nhà nước và doanh nghiệp trong một dự án PPP.
Điểm nghẽn Chợ Đệm: mặt bằng đứt quãng, tiến độ và tổ chức giao thông cùng rối
Khu vực nút giao Chợ Đệm, đoạn Km9 – Km11+140, đang trở thành “nút thắt cổ chai” của cả dự án. Đây là cửa ngõ TP.HCM với lưu lượng phương tiện cực lớn, nơi việc thi công phải vừa bảo đảm an toàn giao thông, vừa giữ tiến độ. Phương án tổ chức giao thông tại đây đã được chia thành 5 giai đoạn, yêu cầu mặt bằng phải bàn giao liên tục; nếu một giai đoạn gián đoạn thì cả tiến độ xây dựng lẫn phương án phân luồng đều phải điều chỉnh. Thực tế, trong phạm vi thi công vẫn còn nhà dân, đường điện trung thế, hệ thống cấp nước, cáp viễn thông, biển quảng cáo, đường gom dân sinh chưa được di dời. Những vướng mắc này khiến các mũi thi công không thể xử lý nền đất yếu, mở rộng nền đường hay thi công cầu một cách đồng bộ. Nhà thầu chỉ được giao phần mặt bằng đã giải phóng từ giai đoạn trước và có đủ khối lượng để thi công khoảng một tháng. Sau đó, dây chuyền có nguy cơ tê liệt. Tiến độ dự án đường bộ trọng điểm bị ràng buộc bởi từng cột điện, từng pano quảng cáo là hình ảnh rất khó chấp nhận ở một công trình được gắn nhãn “trọng điểm quốc gia”.
Giải phóng mặt bằng: khâu yếu cố hữu đang ghìm chân cả dự án PPP
Về bản chất, cao tốc TP.HCM Trung Lương – Mỹ Thuận mở rộng không bị thiếu tiền, mà bị thiếu cơ chế và quyết tâm trong giải phóng mặt bằng. Tổng diện tích cần giải phóng là 117,14 ha, trong đó 20,15 ha giai đoạn ưu tiên phải bàn giao từ tháng 6 đến tháng 10/2026 để phục vụ thi công tuyến chính và các nút giao, bao gồm hệ thống đường gom dân sinh. Bộ Xây dựng đã có công điện yêu cầu các địa phương bàn giao toàn bộ mặt bằng sạch trong quý III/2026 và ưu tiên phần đường gom trước ngày 30/7/2026. Nhưng đến nay, yêu cầu này vẫn chưa được đáp ứng đầy đủ. Tại TP.HCM, UBND thành phố đã giao Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng xã Tân Nhựt làm chủ công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; báo cáo nghiên cứu khả thi đã được thẩm định nhưng một số thủ tục pháp lý vẫn chưa hoàn tất. Tiến độ chậm không chỉ ở TP.HCM mà còn tại các đoạn thuộc Tây Ninh và Đồng Tháp. Nghĩa là vấn đề không phải một địa phương, mà là cách hệ thống hành chính xử lý đất cho hạ tầng giao thông. Khi mặt bằng không đi trước một bước, mọi thành tựu về huy động vốn tư nhân cho hạ tầng sẽ bị “ghìm chân” bởi các quy trình giấy tờ.
Không thể để cao tốc huyết mạch chịu cảnh "đứt quãng thi công"
Sau khi hoàn thành, tuyến cao tốc này sẽ được mở rộng lên 6–8 làn xe, với tốc độ thiết kế 120 km/h cho đoạn TP.HCM – Trung Lương và 100 km/h cho đoạn Trung Lương – Mỹ Thuận, cùng hai làn dừng khẩn cấp. Khi đó, áp lực lên Quốc lộ 1 sẽ giảm đáng kể, năng lực kết nối vùng kinh tế trọng điểm phía Nam với Đồng bằng sông Cửu Long được nâng lên, tạo dư địa phát triển mới cho hàng triệu người dân và doanh nghiệp. Nhưng nếu chấp nhận tiến độ thi công bị đứt quãng vì mặt bằng, chúng ta đang đánh mất cơ hội này từng ngày. Bài học cốt lõi từ dự án mở rộng cao tốc TP.HCM Trung Lương – Mỹ Thuận là: với hạ tầng giao thông trọng điểm, giải phóng mặt bằng phải được coi là “hạng mục số 0”, gắn trực tiếp với trách nhiệm người đứng đầu và được giám sát như một gói thầu kỹ thuật. Các mốc bàn giao đất cần được công khai, gắn với chế tài rõ ràng. Nếu không thay đổi cách làm, những con số 36.000 tỷ đầu tư, 27.094 tỷ tín dụng và hàng chục mũi thi công sẽ tiếp tục bị khóa lại bởi những mét đất chưa được giải tỏa.
