Khủng hoảng sách giáo khoa khan hiếm: Vấn đề không chỉ là thiếu hàng
Khủng hoảng sách giáo khoa khan hiếm trong những tuần cận kề năm học mới là tình trạng nhiều phụ huynh ở TP.HCM, Hà Nội và các địa phương phải xếp hàng, đi nhiều nhà sách mà vẫn không mua đủ bộ sách giáo khoa năm học mới cho con, trong khi nhà xuất bản khẳng định đã in và phát hành hàng trăm triệu bản ra thị trường, dẫn đến nghịch lý cung – cầu và đặt ra câu hỏi về cách tổ chức phát hành lẫn thói quen mua sắm của phụ huynh. Điều đáng nói là đây không phải thiếu toàn hệ thống mà là thiếu cục bộ. Nhiều hệ thống nhà sách và kênh bán hàng trực tuyến thông báo hết hàng hoặc chỉ còn sách lẻ, khiến có phụ huynh phải đi gần 10 nhà sách mới mua đủ một bộ sách cho con. Các kệ sách trống rỗng ở Cần Thơ là hình ảnh rất rõ về sự lúng túng của hệ thống phân phối. Ở chiều ngược lại, nhà xuất bản cho biết tính đến ngày 15/8 đã phát hành hơn 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo trên cả nước, vượt nhu cầu đăng ký ban đầu của các địa phương. Việc cung ứng tại riêng TP.HCM đạt 24,5 triệu bản, tương đương 98% nhu cầu đăng ký và tăng hơn 15% so với năm ngoái. Số liệu này cho thấy bài toán không chỉ nằm ở sản lượng, mà ở khâu dự báo, điều phối và cả tâm lý “đổ xô mua” sát ngày khai giảng.
NXB in bổ sung 9 triệu bản: Giải pháp chữa cháy hay cơ hội sửa sai?
Trước làn sóng phụ huynh “săn” sách giáo khoa, nhà xuất bản đã chọn cách tăng tốc in bổ sung thay vì thừa nhận kế hoạch dự báo còn lỏng lẻo. Đợt đầu tiên gồm 9 triệu bản sách giáo khoa được xác định là nguồn dự phòng, bắt đầu cung ứng từ ngày 25/8 và dự kiến hoàn thành khoảng 5–6/9. Đây là bước đi buộc phải làm để “chữa cháy” tình trạng thiếu hụt cục bộ nhưng cũng là cơ hội để xem lại cách tổ chức cung ứng. Tiếp đó, nhà xuất bản còn dự kiến in thêm khoảng 2,4 triệu bản dựa trên nhu cầu phát sinh của một số trường, địa phương và để bù cho các đầu sách có sản lượng ít, với thời gian cung ứng từ 5/9 đến 30/9, ưu tiên sách phục vụ học kỳ I. Nếu sử dụng hiệu quả, hai đợt bổ sung này có thể chấm dứt cảnh chen chúc trước cửa hàng sách nhưng chỉ khi đi cùng việc điều chuyển sách giữa các địa phương để cân đối nguồn hàng đúng nhu cầu thực tế. Ở góc độ tích cực, nhà xuất bản cam kết bảo đảm 100% học sinh có đủ sách trước ngày khai giảng, song phụ huynh hoàn toàn có quyền đặt câu hỏi: vì sao một hệ thống in – phát hành tập trung lại để xảy ra tình trạng “khan” sách giáo khoa kéo dài hơn một tuần, khiến phụ huynh phải chạy đua với thời gian ngay sát năm học mới?
Khi nguồn cung đã 98% nhưng phụ huynh vẫn khổ: Nguyên nhân là gì?
Việc cung ứng tại TP.HCM đã đạt tới 98% nhu cầu đăng ký nhưng cảnh xếp hàng mua sách, đi nhiều nhà sách vẫn diễn ra cho thấy khoảng cách lớn giữa số liệu trên giấy và trải nghiệm thực tế của phụ huynh. Nguyên nhân một phần được cho là do năm nay cả nước chỉ sử dụng duy nhất bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” thay vì ba bộ như những năm trước, khiến nguồn cầu dồn hết vào một dòng sản phẩm. Thêm vào đó, tâm lý muốn con có đủ sách giáo khoa năm học mới ngay trước ngày khai giảng làm nhu cầu tăng đột biến trong thời gian rất ngắn, trong khi hệ thống phân phối không kịp điều chuyển sách giữa các địa phương. Một số trường ở TP.HCM cũng phản ánh khó mua thêm sách dù đã đặt sớm, cho thấy việc phối hợp giữa nhà xuất bản và cơ sở giáo dục còn thiếu linh hoạt. Đáng chú ý, dù đã phát hành 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo trên toàn quốc, nhà xuất bản vẫn phải kêu gọi học sinh tận dụng sách cũ của bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” được tặng lại, để giảm áp lực phát hành sách mới và thực hành tiết kiệm. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng cũng là lời nhắc rằng không nên để việc phát hành sách mỗi năm biến thành cuộc chạy đua mang tính hình thức giữa phụ huynh và hệ thống bán lẻ.
Mua sách giáo khoa ở đâu để tránh khan hiếm và hàng giả?
Trong bối cảnh bổ sung sách giáo khoa đang được triển khai, câu hỏi quan trọng nhất với phụ huynh là: mua sách giáo khoa ở đâu để tránh khan hiếm và giảm rủi ro mua nhầm sách không rõ nguồn gốc. Về ưu tiên, kênh an toàn nhất vẫn là mua qua trường học. Nhà xuất bản hướng dẫn người dân có thể đăng ký mua sách giáo khoa trực tiếp tại các trường, vừa hạn chế cảnh xếp hàng, vừa bảo đảm mua đủ đúng bộ sách giáo khoa năm học mới theo chương trình đang triển khai. Tại TP.HCM, phụ huynh có thêm lựa chọn là sáu cửa hàng trực thuộc nhà xuất bản ở các địa chỉ: 223 Nguyễn Tri Phương, 122 Phan Văn Trị, 101 Hoàng Sa, 231 Nguyễn Văn Cừ, 604 Cách Mạng Tháng Tám và 500D Bình Giã. Đây là những điểm bán có nguồn sách ổn định, hạn chế nguy cơ mua phải hàng giả hoặc thiếu đầu sách. Với phụ huynh bận rộn hoặc ở xa, hai nền tảng trực tuyến dautuxuatbangiaoduc.vn và phuongnamretail.vn là lựa chọn đáng cân nhắc. Để tránh rủi ro, nên kiểm tra kỹ thông tin nhà bán, mã sách, logo và chất lượng in khi nhận hàng. Việc ưu tiên các kênh chính thức không chỉ giúp bảo đảm hàng sách chính hãng mà còn góp phần giảm sức ép lên các điểm bán lẻ nhỏ lẻ dễ rơi vào tình trạng hết hàng.
Thời điểm nên mua sách và cách “chống khủng hoảng” cho các năm tới
Nhìn từ câu chuyện sách giáo khoa khan hiếm năm nay, phụ huynh không thể tiếp tục giữ thói quen chờ sát ngày khai giảng mới đi mua sách. Với lộ trình bổ sung 9 triệu bản từ 25/8 đến đầu tháng 9 và thêm 2,4 triệu bản từ 5/9 đến 30/9, trong đó ưu tiên sách học kỳ I, thời điểm hợp lý là đăng ký sớm qua trường và hoàn tất mua trong khoảng cuối tháng 8 đến giữa tháng 9, thay vì đổ dồn vào vài ngày ngay trước lễ khai giảng. Trong lúc chờ sách giấy, phụ huynh có thể hướng dẫn con sử dụng miễn phí bản PDF sách giáo khoa và học liệu điện tử trên các kênh được nhà xuất bản cung cấp, để không gián đoạn việc học. Đồng thời, nên chủ động tham gia các chương trình mượn – trả sách do địa phương và trường tổ chức, tận dụng sách cũ bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” được học sinh các khóa trước tặng lại. Khép lại, khủng hoảng sách năm nay là lời cảnh báo cho cả hệ thống. Nhà xuất bản cần cải thiện dự báo, điều chuyển sách linh hoạt giữa các địa phương, còn phụ huynh phải thay đổi thói quen: mua sớm, mua từ kênh chính thức, kiểm tra kỹ sách khi nhận và ủng hộ việc tái sử dụng sách. Khi cả hai phía cùng chuyển động, “cơn khát” sách giáo khoa đầu năm sẽ không còn là nỗi ám ảnh lặp lại mỗi mùa tựu trường.
