Từ những con rạch bị lãng quên đến chiến lược chống ngập toàn diện
Cải tạo kênh rạch TP.HCM là chuỗi dự án nạo vét, gia cố bờ, bê tông hóa và xây dựng hệ thống thoát nước thành phố dọc theo các tuyến kênh, rạch chính, nhằm tăng khả năng tiêu thoát nước mưa và nước thải đã qua xử lý, giảm ngập lụt, cải thiện môi trường và chỉnh trang đô thị cho các khu dân cư, khu công nghiệp và khu vực trọng yếu như sân bay Tân Sơn Nhất. Đây không còn là những công trình đơn lẻ mà là một chiến lược hạ tầng nước tích hợp, kết nối nhiều lưu vực với nhau. Điểm đáng chú ý là thành phố chấp nhận chi phần lớn ngân sách cho bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, thay vì chỉ tập trung vào hạng mục xây dựng. Dự án trục thoát nước Suối Giữa - Bưng Cầu có tổng mức đầu tư dự kiến 3.330 tỉ đồng, trong đó riêng chi phí bồi thường khoảng 2.068 tỉ đồng với diện tích thu hồi đất khoảng 15 ha và hơn 100 hộ dân bị ảnh hưởng. Đây là lựa chọn chính trị rõ ràng: muốn chống ngập bền vững phải đụng vào không gian ven kênh đã bị lấn chiếm suốt nhiều năm.
Suối Giữa - Bưng Cầu và rạch Ông Bé: đánh đổi đất đai để mở đường cho nước
Ở phía Đông Bắc, trục thoát nước Suối Giữa - Bưng Cầu được thiết kế với ba tuyến dài tổng cộng hơn 5 km, đặt mục tiêu tiêu thoát nước mưa và nước thải đã qua xử lý cho diện tích 4.538 ha, đồng thời cải thiện môi trường và giao thông dọc tuyến. Việc thu hồi 15 ha đất, giải tỏa trắng 35 hộ và giải tỏa một phần 81 hộ cho thấy mức độ can thiệp sâu vào cấu trúc đô thị hiện hữu – một quyết định khó nhưng cần nếu muốn mở lại đường cho nước chảy đúng hướng. Ở khu Nam, dự án cải tạo rạch Ông Bé còn cho thấy cái giá xã hội lớn hơn. Gần 12 ha đất sẽ được thu hồi, ảnh hưởng đến 1.636 hộ dân, trong đó 1.391 hộ phải giải tỏa toàn bộ và 245 hộ giải tỏa một phần. Tổng mức đầu tư khoảng 7.679 tỉ đồng, nhưng chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chiếm tới 6.229 tỉ đồng, trong khi chi phí xây dựng khoảng 1.033 tỉ đồng. Khi hoàn thành, công trình được kỳ vọng tăng khả năng tiêu thoát nước, giảm ngập cho khu vực rộng khoảng 470 ha, đồng thời cải thiện môi trường và chất lượng không gian sống, tạo động lực phát triển kinh tế – xã hội khu Nam.
Quan điểm ở đây khá rõ: thành phố chấp nhận trả giá cao để "giải phóng" các trục thoát nước khỏi tình trạng nhà cửa bám dọc hai bên, lấn chiếm lòng rạch. Việc nạo vét, xây dựng kè bảo vệ bờ dài 4,5 km và làm đường ven rạch rộng 12–16 m, dài hơn 2,4 km quanh rạch Ông Bé không chỉ là dự án chống ngập lụt, mà còn là dự án chỉnh trang đô thị, mở thêm không gian công cộng và trục giao thông mới. Nếu triển khai đúng tiến độ từ cuối năm 2026 đến 2030, khu vực này có thể trở thành ví dụ điển hình cho cách một con rạch ô nhiễm được biến thành trục đô thị có giá trị.
Kênh Hy Vọng: bảo vệ sân bay Tân Sơn Nhất khỏi vòng luẩn quẩn ngập lụt
Không thể nói về hệ thống thoát nước thành phố mà bỏ qua khu vực sân bay Tân Sơn Nhất ngập lụt. Kênh Hy Vọng giữ vai trò tiêu thoát nước cho phía Bắc và phía Tây sân bay, nhưng nhiều năm qua bị ô nhiễm nặng, nhà cửa lấn chiếm lòng kênh khiến khả năng thoát nước suy giảm. Thành phố nay quyết định quay lại dự án từng bị đình trệ, với sơ bộ tổng mức đầu tư hơn 2.500 tỉ đồng cho đoạn kênh dài gần 1,1 km từ đường Phạm Văn Bạch đến cửa xả ra kênh Tham Lương. Các hạng mục chính gồm nạo vét lòng kênh, xây dựng kè hai bên, làm đường giao thông dọc bờ và hoàn thiện hệ thống thoát nước cùng hạ tầng kỹ thuật liên quan. Nếu được HĐND thông qua chủ trương đầu tư, dự án sẽ triển khai giai đoạn 2026–2030. Việc cải tạo kênh Hy Vọng được kỳ vọng nâng cao năng lực tiêu thoát nước, góp phần giảm ngập cho khu vực sân bay Tân Sơn Nhất và các khu dân cư lân cận, đồng thời cải thiện môi trường sống của người dân ven kênh. Cùng với dự án cải tạo kênh A41 ở phía Nam sân bay đang đạt hơn 80% tiến độ, có thể thấy thành phố đang xây dựng một vòng đai thoát nước bảo vệ hạ tầng hàng không khỏi rủi ro mưa lớn.
Rạch Ông Bố: xử lý cỏ dại, ô nhiễm và dòng chảy kém ở cửa ngõ phía Bắc
Cửa ngõ phía Bắc thành phố cho thấy một mặt khác của bài toán nước: ô nhiễm và dòng chảy kém trên rạch Ông Bố. Tuyến rạch dài hơn 4 km, là điểm cuối đón nước mưa và nước thải đã qua xử lý từ các khu công nghiệp, khu đô thị ở Thuận An, Bình Dương, nhưng lòng rạch nông, nhiều cỏ cây, lục bình, bùn đất tích tụ khiến tốc độ dòng chảy giảm mạnh. Mỗi khi mưa lớn, nước từ các nơi đổ về nhiều, Tỉnh lộ 43 và khu vực Quốc lộ 13 thoát chậm, gây ngập ảnh hưởng đến giao thông. Hai bên bờ rạch, cỏ dại và cây cối mọc um tùm, nhiều đoạn sình lầy, mặt bờ bao đọng nước, làm việc đi lại của người dân khó khăn. Nước từ kênh D chảy vào đoạn gần ngã tư cầu Ông Bố thường xuyên tù đọng, chuyển màu đen xám, bốc mùi hôi từ nước thải sản xuất. Được biết, dự án xây dựng hệ thống thoát nước hạ lưu cầu Ông Bố có tổng vốn đầu tư 1.946 tỉ đồng, tập trung nạo vét, gia cố và nâng cấp bờ bao các tuyến rạch Ông Bố, Cầu Miễu, Vĩnh Bình, Lái Thiêu và kênh D với tổng chiều dài khoảng 4,35 km. Công trình được kỳ vọng đáp ứng nhu cầu tiêu thoát nước mưa và nước thải đã qua xử lý cho lưu vực khoảng 2.361 ha, giảm ngập do mưa lớn và xả lũ hồ Dầu Tiếng, hạn chế sạt lở, cải thiện môi trường và chỉnh trang cảnh quan đô thị, với thời gian thực hiện dự kiến từ 2026 đến 2029.
Kết luận: chống ngập không chỉ là chuyện cống rãnh mà là tái thiết đô thị
Nhìn tổng thể, các dự án chống ngập lụt hiện nay cho thấy TP.HCM đã chuyển từ tư duy "vá chỗ ngập" sang tư duy hạ tầng nước tích hợp. Từ Suối Giữa – Bưng Cầu đến rạch Ông Bé, từ kênh Hy Vọng quanh sân bay Tân Sơn Nhất đến rạch Ông Bố ở cửa ngõ phía Bắc, thành phố đang dùng cải tạo kênh rạch TP.HCM như trục chính để tái thiết không gian đô thị, giao thông và môi trường. Cái giá phải trả không nhỏ: hàng chục hecta đất bị thu hồi, hàng nghìn hộ dân phải di dời, ngân sách dồn phần lớn cho bồi thường và tái định cư. Nhưng nếu các dự án được triển khai đúng tiến độ 2026–2030, người dân sẽ là người hưởng lợi trực tiếp: ít ngập hơn, không khí bớt ô nhiễm, bờ kênh không còn là nơi rác và nước thải tích tụ, mà trở thành không gian sống có đường, cây xanh, chiếu sáng. Bài toán còn lại là quản lý thi công, minh bạch bồi thường và duy trì hệ thống thoát nước thành phố sau khi hoàn thành – nếu không, những con kênh vừa được nạo vét hôm nay rất dễ quay lại vòng luẩn quẩn cỏ dại, ô nhiễm và dòng chảy kém.
