Cải tạo rạch TP.HCM: không chỉ là chống ngập mà là tái thiết mô hình đô thị
Cải tạo rạch TP.HCM là quá trình nâng cấp hệ thống kênh rạch và hạ tầng ven rạch nhằm tăng khả năng tiêu thoát nước, giảm ngập, xử lý ô nhiễm và chỉnh trang không gian sống, qua đó xây dựng một cấu trúc đô thị bền vững và thích ứng tốt hơn với khí hậu cực đoan. Động thái thành phố chi hàng tỷ USD cho các dự án ven rạch cho thấy lãnh đạo không còn xem kênh rạch là “vùng trũng” phải né tránh, mà là trục không gian cần tái thiết để nâng cao năng lực chống ngập lụt đô thị và tạo thêm giá trị kinh tế – xã hội. Tuy vậy, câu hỏi quan trọng không phải là chi bao nhiêu tiền, mà là chiến lược triển khai thế nào để vừa giảm ngập, vừa bảo vệ cư dân, vừa tránh biến những dự án cải tạo rạch thành các dải bê tông hóa tách rời thiên nhiên.
Rạch Cầu Cụt: dự án nhóm B hơn 2.300 tỷ đồng, phép thử cho cách làm mới
UBND TP.HCM đã phê duyệt chủ trương đầu tư dự án xây dựng hạ tầng, cải tạo môi trường rạch Cầu Cụt với tổng mức đầu tư 2.301,8 tỷ đồng từ ngân sách thành phố. Đây là một dự án ven rạch tiêu biểu trong gói chiến lược chống ngập lụt đô thị, cải tạo đoạn rạch dài khoảng 1.300m từ cống Cầu Cụt 1 đến Cầu Cụt 2 thuộc phường An Hội Đông và An Hội Tây. Theo kế hoạch, giai đoạn 2026-2027 tập trung chuẩn bị đầu tư, giải phóng mặt bằng, lập thiết kế, đấu thầu và khởi công; công trình sẽ tiếp tục thi công, hoàn thành và bàn giao trong giai đoạn 2028-2029. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Dự án thuộc nhóm B, có tổng mức đầu tư 2.301,8 tỷ đồng từ nguồn ngân sách thành phố”. Với tổng giá trị như vậy cho chỉ 1,3km, Cầu Cụt trở thành chuẩn tham chiếu cho cách TP.HCM chi tiêu cho cải tạo rạch.
Hạ tầng ven rạch: từ kênh thoát nước thành trục không gian sống
Điểm đáng chú ý của dự án rạch Cầu Cụt là tầm nhìn vượt ra khỏi câu chuyện nạo vét và kè hóa dòng chảy. Bên cạnh cải tạo khoảng 1,3km rạch nhằm khơi thông dòng chảy, nâng cao khả năng tiêu thoát nước và giảm tình trạng ngập úng cục bộ, TP.HCM sẽ đầu tư đồng bộ hệ thống hạ tầng kỹ thuật dọc tuyến, bao gồm đường giao thông, hệ thống thoát nước, chiếu sáng và cây xanh ven rạch. Nếu triển khai đúng, các tuyến đường ven rạch có thể trở thành không gian công cộng chất lượng, tăng kết nối giữa các khu dân cư, giảm áp lực lên mạng lưới giao thông hiện hữu và tạo thêm mặt bằng cho kinh doanh nhỏ lẻ. Ngược lại, nếu tường bê tông, con đường và cống thoát nước được đặt lên trên hệ sinh thái rạch mà thiếu tính toán về dòng chảy và không gian xanh, dự án sẽ chỉ chuyển ngập từ điểm này sang điểm khác, đồng thời xóa bỏ vai trò sinh thái của kênh rạch.
Người dân ven rạch: lợi ích chống ngập, rủi ro tái định cư và công bằng không gian
Về mục tiêu trực tiếp, dự án rạch Cầu Cụt hướng tới nâng cao khả năng tiêu thoát nước, giảm ngập cho khu dân cư ven rạch và các tuyến đường lân cận, đặc biệt trong mùa mưa. Nạo vét rạch và xử lý tình trạng ô nhiễm nguồn nước do rác thải sinh hoạt, nước thải chưa qua xử lý xả trực tiếp ra rạch giúp giảm mùi hôi, bệnh tật và cải thiện đáng kể chất lượng môi trường sống. Tuy nhiên, để làm được điều đó, chắc chắn sẽ có các hộ dân phải di dời, chịu ảnh hưởng bởi bồi thường và giải phóng mặt bằng trong cả hai giai đoạn 2026-2027 và 2028-2029. Vấn đề không chỉ là mức bồi thường, mà là đảm bảo người dân được tái định cư trong các khu có hạ tầng tốt hơn, không bị đẩy ra nơi xa trung tâm, ít dịch vụ, khiến lợi ích chống ngập và phát triển bền vững đô thị trở nên lệch về phía các nhóm có điều kiện hơn.
Từ chống ngập đến phát triển bền vững đô thị: cần một chiến lược rạch toàn thành phố
Các văn bản phê duyệt dự án đều nhấn mạnh kỳ vọng góp phần phát triển đô thị theo hướng bền vững, nâng cao chất lượng không gian sống, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội tại phường An Hội Đông, phường An Hội Tây và khu vực lân cận. Một câu trích dẫn rõ ràng là: “Việc triển khai dự án được kỳ vọng góp phần phát triển đô thị theo hướng bền vững, nâng cao chất lượng không gian sống”. Nhưng để lời hứa đó không bị rơi vào khuôn sáo, TP.HCM cần coi rạch Cầu Cụt là một mắt xích trong chiến lược cải tạo rạch TP.HCM ở quy mô toàn thành phố, thay vì những dự án rời rạc. Chiến lược đó phải đặt kênh rạch vào trung tâm mô hình chống ngập lụt đô thị, ưu tiên giữ và tái tạo hệ sinh thái nước, kết nối với giao thông công cộng và không gian xanh, đồng thời minh bạch tiến độ, chi phí và tác động tái định cư. Nếu làm được, cải tạo rạch sẽ không chỉ là biện pháp ứng phó với mưa lớn, mà trở thành nền tảng cho một thành phố sống được trong thời kỳ khí hậu biến đổi nhanh.
