Katê Khánh Hòa: Lễ hội tôn giáo, ngày hội di sản
Lễ hội Katê Khánh Hòa là chuỗi nghi lễ và sinh hoạt văn hóa của cộng đồng Chăm được tổ chức vào tháng 10, quy tụ các làng, tháp và làng nghề truyền thống để tôn vinh thần linh, tổ tiên và những giá trị văn hóa Chăm truyền thống trong đời sống đương đại. Đây không phải là một lễ hội đứng ngoài thời cuộc; Katê đang trở thành phép thử cho cách chúng ta đối xử với di sản: hoặc giữ nguyên trong ký ức, hoặc đặt nó vào trung tâm đời sống hiện tại. Năm nay, lễ hội được tổ chức từ ngày 9 đến 11-10 tại các xã Phước Hữu, Phước Hậu, Ninh Phước, Thuận Nam, Ninh Hải cùng phường Bảo An và Đô Vinh. Từ hệ thống chiếu sáng, vệ sinh môi trường, đến phương án an ninh, an toàn giao thông, mọi thứ đều được chuẩn bị để phục vụ tốt nhất người dân và du khách. Katê vì thế không chỉ là sự kiện của một tộc người, mà đang được định hình như một hạt nhân của du lịch di sản Khánh Hòa.
Gốm Chăm Bàu Trúc: Di sản UNESCO gốm và câu chuyện “người quay, đất đứng yên”
Nếu Katê là nhịp trống gọi mùa, thì gốm Chăm Bàu Trúc là tiếng nói bền bỉ của đất và lửa. Nghệ thuật làm gốm của người Chăm Bàu Trúc được xem là nét văn hóa độc nhất vô nhị ở Đông Nam Á, bởi trong khi hầu hết các làng gốm trên thế giới dùng bàn xoay, thì phụ nữ Chăm ở đây vẫn giữ cách làm từ ngàn xưa: “người quay, đất đứng yên”. Ngày 29-11-2022, UNESCO chính thức ghi danh “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây là cột mốc quan trọng nhưng cũng là lời cảnh báo: di sản này mong manh hơn chúng ta tưởng. Đích đến là giai đoạn 2026–2028, khi Việt Nam dự kiến đệ trình để di sản này được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Câu hỏi không còn là gốm Chăm có quý hay không, mà là chúng ta có cho nó cơ hội sống ngay trong đời thường hay không.
Khi Katê gặp lễ hội gốm: Từ nghi lễ tôn giáo tới du lịch di sản
Điểm then chốt của Lễ hội Katê Khánh Hòa năm nay là quyết định gắn Katê với lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I và hội thảo khoa học cấp tỉnh. Ninh Phước trở thành điểm mới trong bản đồ lễ hội khi các hoạt động Katê được tổ chức cùng lễ hội gốm từ ngày 10 đến 12-10 do UBND xã Ninh Phước tổ chức. Theo lãnh đạo địa phương, mục tiêu là tạo thêm không gian giới thiệu văn hóa Chăm, làng nghề truyền thống và sản phẩm đặc trưng, đồng thời mang đến cho người dân, du khách nhiều trải nghiệm trong những ngày lễ hội. Đây không phải cuộc phô diễn hình thức, mà là cơ chế rất cụ thể để nghệ nhân, nhà quản lý, giới khoa học và doanh nghiệp “ngồi lại cùng nhau” bàn cách tháo gỡ khó khăn của di sản. Nói cách khác, Katê đang được thiết kế như một sàn diễn của du lịch di sản Khánh Hòa, nơi gốm Chăm không chỉ được trưng bày mà được thực hành, giải thích và trao đổi ngay tại cộng đồng.
Di sản trên bờ đứt gãy: Khi đất sét cạn dần và nghệ nhân thưa vắng
Đằng sau không khí náo nức mùa Katê là những vết nứt âm thầm của làng gốm Bàu Trúc. Số nghệ nhân lớn tuổi nắm giữ trọn vẹn kỹ thuật cổ truyền ngày càng thưa, người đủ khả năng truyền dạy nghề chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Lớp trẻ đứng trước gánh nặng mưu sinh, nhiều người rời làng đi làm ở các thành phố lớn. Ngay cả nguồn đất sét đặc thù ven sông Quao cũng bị thu hẹp bởi san lấp và phát triển đô thị. Trong bối cảnh đó, di sản UNESCO gốm không thể tồn tại nếu chỉ được tôn vinh trên giấy. Công ước 2003 của UNESCO nhấn mạnh: Danh sách Di sản cần bảo vệ khẩn cấp không phải nơi lưu giữ một di sản bất động; mục tiêu là đánh thức sức sống nội tại để cộng đồng sống được bằng nghề và tự hào truyền lại cho con cháu. Nếu không giải quyết những nút thắt mưu sinh và tài nguyên, mọi khẩu hiệu bảo tồn chỉ còn là lời hứa trên băng-rôn.
Katê như bảo tàng sống: Con đường để gốm Chăm bước vào hiện tại
Điểm đáng mừng là hướng tiếp cận của Lễ hội Katê Khánh Hòa đang nghiêng về mô hình “bảo tàng sống” dựa vào cộng đồng. Lối đi khả thi nhất hiện nay được đề xuất là biến Bàu Trúc thành nơi trưng bày mở, nơi mỗi xưởng gốm là không gian giao lưu văn hóa. Du khách không chỉ lướt qua chụp ảnh rồi mua móc khóa kỷ niệm, mà được ngồi trên manh chiếu, chạm tay vào thớ đất mát, được nghệ nhân cầm tay chỉ từng thế bấm, thế vuốt và nghe kể chuyện đời qua từng mẻ gốm. Katê, với các nghi lễ tạ ơn tổ tiên, đã khẳng định đây là “ngày hội của lòng biết ơn” chứ không chỉ là nghi lễ tôn giáo. Khi đất và lửa – những yếu tố mộc mạc nhất – được đặt vào trung tâm du lịch di sản Khánh Hòa, Katê không chỉ nuôi dưỡng ký ức Chăm mà còn gửi một thông điệp thẳng thắn: di sản chỉ có ý nghĩa khi trở thành một phần tự nhiên của đời sống Việt Nam hôm nay.
