Thiếu sách giáo khoa: Vấn đề không còn là chuyện riêng từng phụ huynh
Tình trạng thiếu sách giáo khoa đầu năm học mới là việc hệ thống cung ứng sách học không đảm bảo đủ, đúng và kịp thời số lượng sách giáo khoa, sách bài tập cho học sinh dù phụ huynh đã đăng ký mua trước qua trường hoặc tự đi mua ở các nhà sách, buộc nhiều gia đình phải săn lùng nhiều tuần vẫn không đủ bộ sách cho con. Đây không còn là hiện tượng lẻ tẻ mà đã trở thành một vấn đề mang tính hệ thống, làm đảo lộn nhịp sinh hoạt, tài chính và kế hoạch học tập của hàng loạt gia đình ở cả thành thị lẫn nông thôn.
Câu chuyện của chị Thủy Tiên là điển hình: hai tuần trước ngày khai giảng, mẹ chị đi khắp Yên Thành, Đô Lương cũ (Nghệ An) để mua sách lớp 4 nhưng vẫn thiếu hơn chục cuốn. Từ đó đến sát ngày đi học, gần như hôm nào chị cũng ghé hết chuỗi nhà sách lớn ở Hà Nội để mua sách giáo khoa cho em nhưng vẫn không có đủ bộ, nhiều nơi chỉ còn tập 2, hết tập 1. Khi khai giảng năm học mới đã cận kề, em gái chị vẫn phải dùng chung sách với bạn, vở bài tập thì phải photo tạm. Đây là bức tranh thu nhỏ của một khủng hoảng cung ứng sách giáo khoa ngay thời điểm lẽ ra mọi thứ phải ổn định nhất.
Từ trường học đến nhà sách: Vì sao mua sách giáo khoa vẫn khó?
Điều đáng nói là ngay cả khi phụ huynh làm đúng mọi hướng dẫn – đăng ký mua trọn bộ qua kênh nhà trường – họ vẫn không thoát khỏi vòng luẩn quẩn thiếu sách giáo khoa. Chị Nhung ở Tây Mỗ, Hà Nội đã đặt trọn bộ sách lớp 9 từ cuối năm học lớp 8, nhận sách từ hai tuần trước khai giảng nhưng vẫn thiếu Ngữ văn 9 tập 1 và phải chờ đơn vị phát hành bổ sung. Ở bậc tiểu học, nhiều phụ huynh cho biết đã đặt sách trọn bộ ở trường từ cuối năm nhưng đến khi năm học mới bắt đầu, trường vẫn không có đủ sách để phát cho học sinh. Khi kênh chính thức “đứt gãy”, phụ huynh buộc phải lao ra nhà sách giữa giờ làm, chen chúc xếp hàng để mua sách giáo khoa và sách bài tập cho con.
Hình ảnh sáng ngày làm việc 8/9, phụ huynh phải xin nghỉ làm, xếp hàng dài dọc cầu thang tại một nhà sách lớn để mua sách, là lời tố cáo rõ nhất cho sự trục trặc trong cung ứng sách học. Tối 7/9, tại một nhà sách khác ở Linh Đàm, khu vực sách giáo khoa lớp 2 thậm chí không còn một quyển nào trên kệ. Không chỉ các đại lý lớn khan hàng, những cửa hàng nhỏ nhập từ nhiều mối cũng gần như “trắng tay” vì cung ứng bị tắc. Phụ huynh nói thẳng: “Chưa bao giờ phải vất vả lùng sục, huy động tổng lực mua sách giáo khoa cho con như năm nay”. Cảm giác bất lực không chỉ đến từ việc thiếu sách, mà còn từ việc không ai dám nói chính xác bao giờ sách về.
Chuỗi cung ứng sách học lúng túng trong năm đầu dùng chung một bộ
Đằng sau cảnh phụ huynh chạy khắp nơi mua sách giáo khoa là một chuỗi cung ứng bị kéo căng trong bối cảnh thay đổi lớn: năm học 2026-2027 là năm đầu tiên hệ thống giáo dục quay lại sử dụng thống nhất một bộ sách giáo khoa trên toàn quốc, là bộ "Kết nối tri thức với cuộc sống" của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Nhu cầu tăng đột biến khiến kế hoạch in ấn, phát hành dường như được xây dựng trên kịch bản quá lạc quan. Theo một thông tin công bố, tính đến 3/9, đơn vị này đã phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, trong đó số lượng sách giáo khoa cung ứng đã vượt kế hoạch ban đầu và số lượng đặt hàng tới hơn 150%. Dù vậy, thực tế vẫn thiếu sách ở nhiều nơi, cho thấy tính toán nhu cầu theo kênh đặt hàng chưa bám sát biến động thực tế.
Điểm yếu lớn nhất nằm ở khả năng phản ứng nhanh của hệ thống. Từ ngày 1 đến 6/9, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phải tiếp tục cung ứng thêm khoảng 2,5 triệu bản sách giáo khoa để “chữa cháy”, tập trung cho các trường đăng ký, đặt muộn. Họ cũng dự kiến in bổ sung khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa, sách bài tập trong tháng 9 để đáp ứng nhu cầu thực tế và làm nguồn dự phòng. Trong khi đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo từng đặt mục tiêu rất rõ: đảm bảo đủ sách giáo khoa cho các địa phương, giáo viên trước năm học mới ít nhất 20 ngày. Thế nhưng, khi năm học đã chính thức bắt đầu, phụ huynh vẫn chật vật mua sách, học sinh vẫn phải học tạm bằng bản in PDF hoặc chia nhau sách trên lớp.
Gánh nặng đẩy hết về phía phụ huynh: Thời gian, tiền bạc và sự bất an
Tác động của thiếu sách giáo khoa không dừng lại ở chuyện vài ngày đầu học tạm. Đó là gánh nặng chồng chất lên vai phụ huynh: xin nghỉ làm, chạy xe giữa trời nắng mưa, xếp hàng, tìm kiếm trên các nhóm phụ huynh, nhờ mua từ tỉnh khác gửi về. Chị Thủy Tiên kể tổng số sách mua được có giá chưa đến 100.000 đồng nhưng tiền xăng xe đi lại và chi phí gửi sách từ Hà Nội về Nghệ An đã gấp nhiều lần. Một phụ huynh khác than: “Vừa tốn tiền, lại mất thời gian, công sức, mệt mỏi” khi đi nhiều nhà sách vẫn chưa mua đủ sách bài tập tiếng Anh cho con. Nỗ lực mua sách giáo khoa trở thành một cuộc đua hao tổn cả tài chính lẫn sức lực, trong khi bản chất đây là dịch vụ giáo dục cơ bản lẽ ra phải được đảm bảo sẵn.
Không chỉ thiếu sách giáo khoa, phụ huynh còn phải vật lộn với “mê hồn trận” sách bài tập – loại vốn không thuộc danh mục bắt buộc nhưng trên thực tế nhiều trường vẫn yêu cầu mua. Để mua đúng hai cuốn vở bài tập, có người phải đi hết một loạt khu vực và những phố sách lớn. Cùng tên “Vở bài tập Toán” hay “Vở bài tập Tiếng Việt” nhưng lại có bản thường, bản “ôn luyện thông minh”, khác bộ sách, khiến phụ huynh dễ mua nhầm, phải quay lại đổi. Một quyển sách giáo khoa giờ thường “cõng” thêm hai quyển sách phụ kèm theo, khiến chi phí một bộ sách đội lên hơn hai lần. Về phía học sinh, việc thiếu hoặc lộn xộn về sách làm xáo trộn tâm lý, các em khó có cảm giác trọn vẹn trong những ngày đầu năm học, khi lẽ ra sách vở phải là điều yên tâm nhất.
Cần thay đổi triệt để: Đặt quyền lợi học sinh lên trên mọi kế hoạch in ấn
Vấn đề không nằm ở chỗ chúng ta in bao nhiêu triệu bản sách, mà là học sinh có cầm đủ sách giáo khoa trên tay trước ngày khai giảng năm học mới hay không. Khi Bộ Giáo dục đã giao nhiệm vụ “đảm bảo đủ sách trước năm học mới ít nhất 20 ngày” nhưng thực tế phụ huynh vẫn phải đi săn sách giữa tháng 9, mục tiêu này rõ ràng chưa được đáp ứng. Điều đó đòi hỏi phải xem lại toàn bộ quy trình cung ứng sách học: khâu dự báo nhu cầu, kênh đặt hàng qua nhà trường, phân bổ cho đại lý lớn – nhỏ, cơ chế dự phòng và phản ứng nhanh, cũng như trách nhiệm giải trình khi xảy ra thiếu sách giáo khoa kéo dài.
Trước mắt, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cam kết tiếp tục phối hợp với các địa phương để rà soát, bổ sung sách cho học sinh đăng ký mới hoặc đăng ký thêm qua kênh nhà trường, đồng thời in bổ sung khoảng 17 triệu bản sách trong tháng 9 và chuẩn bị nguồn dự phòng cho các tình huống thiên tai, bão lũ. Nhưng về lâu dài, cần minh bạch hóa dữ liệu cung ứng, cho phụ huynh theo dõi tình trạng sách theo trường, theo khối; cần tách bạch rõ ràng sách giáo khoa bắt buộc với sách bài tập, sách tham khảo để chấm dứt cảnh “mê hồn trận” và ép mua trá hình. Khi quyền tiếp cận sách giáo khoa đầy đủ và đúng thời điểm được coi là quyền cơ bản của người học, thay vì chỉ là một chỉ tiêu in ấn, những cuộc “săn lùng” mệt mỏi mỗi mùa tựu trường mới có cơ hội chấm dứt.
