Thiếu sách giáo khoa: triệu chứng của một hệ thống tổ chức đang quá tải
Thiếu sách giáo khoa đầu năm học là tình trạng nhiều địa phương đã khai giảng nhưng học sinh vẫn không có đủ sách theo danh mục, phụ huynh phải đi nhiều nhà sách, mượn sách cũ, in tài liệu hoặc dùng sách điện tử tạm thời, trong khi cả hệ thống từ biên soạn, in ấn đến phân phối và nhà trường đều cùng tham gia nhưng trách nhiệm cụ thể ở từng khâu lại thiếu rõ ràng, khiến người chịu thiệt cuối cùng vẫn là học sinh và gia đình. Điểm đáng nói là năm học 2026-2027 đã chính thức bắt đầu nhưng Hải Phòng, Quảng Trị, Đắk Lắk, Hà Tĩnh và nhiều nơi khác vẫn thiếu cục bộ sách giáo khoa ở nhiều khối lớp. Phụ huynh lo lắng, xếp hàng, săn từng cuốn lẻ cho con; đây không còn là chuyện “trật nhịp cung ứng” mà là dấu hiệu một hệ thống tổ chức quá tải. Năm nay, quy mô học sinh Hải Phòng lên tới 810.681 em tại 1.002 cơ sở giáo dục, riêng khối lớp 9 tăng thêm hơn 7.200 em so với năm trước, đẩy nhu cầu sách lên đột biến. Khi một cuốn sách bình thường cũng phải đi “săn”, không thể nói mọi thứ vẫn đang vận hành ổn.
Ba nguyên nhân sâu xa: từ chính sách, tổ chức đến chuỗi cung ứng
Đổ lỗi cho phụ huynh mua muộn là cách nhìn đơn giản và né tránh. Năm học 2026-2027 là mốc áp dụng thống nhất chương trình phổ thông mới và dùng chung bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” trên toàn quốc, khiến nhu cầu sách tăng cao đột biến. Trong bối cảnh đó, chỉ cần một mắt xích chậm trễ là cả chuỗi bị “nghẽn”. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã nêu ba nguyên nhân chính: một là nhiều địa phương không đặt sách qua trường, nhiều trường mải sáp nhập, thay đổi lãnh đạo nên không nhận đăng ký mua sách từ phụ huynh, dẫn đến đặt hàng muộn, thậm chí sau 15-8 – thời điểm không còn đủ thời gian in và giao sách trước khai giảng. Hai là thông tin về chính sách sách miễn phí khiến một bộ phận phụ huynh chờ đợi, không mua sớm, làm cho đơn vị cung ứng không thể dự báo nhu cầu thực, ngại nhập dư nên thiếu hàng ở kênh bán lẻ. Ba là khi trường thông báo không có sách miễn phí, phụ huynh đồng loạt đổ ra nhà sách, trường cũng đặt bổ sung, hệ thống in ấn – phân phối bị quá tải, tạo nên khan hiếm chưa từng có.
Tác động trực tiếp: phụ huynh lo lắng, học sinh thiệt thòi, bản quyền bị đẩy tới ranh giới
Thiếu sách giáo khoa không chỉ là vài buổi học tạm bợ. Tại Hải Phòng, hình ảnh phụ huynh cầm danh mục môn học đi hết nhà sách này đến nhà sách khác để tìm những cuốn còn thiếu đã trở nên phổ biến; nhiều người phải lên mạng xã hội xin lại sách cũ hoặc in tạm file PDF cho con đọc. Ở Quảng Trị, có phụ huynh đi 3–4 nhà sách vẫn chưa đủ bộ sách cho hai con. Tại Hà Tĩnh, có người đi nhiều lần đến cùng một nhà sách rồi lại chạy thêm nơi khác, mượn sách bạn bè, thậm chí tính đến photocopy bản điện tử vì sợ con chậm bài. Theo một bài phân tích, “Thiếu sách khiến cha mẹ mất thời gian đi lại, phải gác công việc; giáo viên phải chuẩn bị thêm tài liệu. Gia đình ít điều kiện càng khó xoay xở”. Khi sách không đến kịp, phụ huynh bị đẩy vào bài toán bản quyền: pháp luật cho phép sao chép hợp lý không quá 10% tổng số trang để học tập, nhưng sao chép cả cuốn lại nằm ngoài giới hạn này. Câu hỏi nhức nhối không phải là ai đang vi phạm bản quyền, mà là tại sao một hệ thống cung ứng để trẻ em có sách học lại khiến phụ huynh phải đứng trước lựa chọn “né luật hay để con thiếu sách”.
Sách điện tử tạm thời: cứu nguy cần thiết nhưng không thể là lời giải lâu dài
Trong bối cảnh thiếu sách bản giấy, ngành giáo dục Đắk Lắk khuyến nghị học sinh có thể sử dụng sách điện tử để học tập tạm thời trong lúc chờ bổ sung nguồn sách. Nhiều trường tận dụng sách giáo khoa cũ cho mượn, bố trí học sinh dùng chung, đồng thời hướng dẫn truy cập kho sách điện tử miễn phí của nhà xuất bản dành cho giáo viên và học sinh. Với hơn 700.000 học sinh từ mầm non đến trung học phổ thông tại Đắk Lắk, trong đó hơn 34% thuộc diện ưu tiên được hỗ trợ sách, phương án thư viện trường mua sách để cho mượn, thu hồi và tái sử dụng hàng năm đang được triển khai. Sách điện tử tạm thời là lối thoát hợp lý, nhất là với gia đình có thiết bị và kết nối internet. Nhưng nếu xem đây là giải pháp lâu dài thay cho việc tổ chức cung ứng sách in đúng hạn thì là sai hướng. Ngay cả việc in và photocopy sách từ bản điện tử cũng đặt ra rủi ro bản quyền nếu không có cơ chế cung cấp học liệu điện tử hợp pháp, rõ giới hạn sao chép, được cơ quan quản lý thừa nhận. Công nghệ nên được dùng để nâng chất lượng học liệu, không phải để “vá lỗi” của một hệ thống dự báo và phân phối thiếu trách nhiệm.
Giải pháp thực tế cho phụ huynh và yêu cầu phải làm rõ trách nhiệm
Trong tình hình thiếu sách giáo khoa cục bộ, phụ huynh khó có lựa chọn hoàn hảo, nhưng vẫn có cách giảm thiệt hại cho con. Ngắn hạn, nên: (1) chủ động liên hệ giáo viên để biết chính xác những đầu sách bắt buộc; (2) ưu tiên mượn sách cũ từ người quen, hội nhóm lớp; (3) dùng sách điện tử tạm thời từ nguồn chính thức của cơ quan giáo dục, tránh bản scan trôi nổi; (4) nếu buộc phải photocopy, chỉ sao chép phần cần thiết, tuân thủ giới hạn sao chép hợp lý để bảo vệ mình và cơ sở sao chép. Nhưng phụ huynh không thể mãi “tự cứu”. Trách nhiệm phải được làm rõ từng khâu. Phía sau một cuốn sách là cả hệ thống từ biên soạn, xuất bản, in ấn, phân phối đến nhà trường, nhà sách và học sinh; khi một mắt xích trục trặc, người ở cuối chuỗi là phụ huynh và học sinh cảm nhận đầu tiên. Bộ giáo dục và địa phương cần đối chiếu nhu cầu, đơn đặt hàng, lượng tồn và số thực giao để biết chậm ở đâu, ai phải giải quyết – sách thiếu do chưa in đủ khác với sách đã có trong kho nhưng không đến tay học sinh. Với việc nhà xuất bản đã hoàn tất phát hành hàng trăm triệu bản và đang in bổ sung để giao trong tháng 9, cùng yêu cầu phải bảo đảm đủ sách trước ngày 15-9, không còn lý do để trách nhiệm tiếp tục mờ nhạt. Nếu năm sau mọi chuyện lặp lại, lỗi không còn ở phụ huynh mua muộn, mà ở những người đang thiết kế và vận hành cả hệ thống.
