Thương mại Việt Nam–Malaysia tăng tốc: tín hiệu tốt nhưng không “dễ thở”
Thương mại Việt Nam Malaysia là tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa giữa hai nền kinh tế, phản ánh mức độ gắn kết của chuỗi cung ứng, cấu trúc thị trường và mức phụ thuộc lẫn nhau về công nghiệp, năng lượng, nông sản cũng như dịch vụ hỗ trợ thương mại song phương. Trong 9 tháng, kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và Malaysia đạt 17,397 tỷ USD, tăng 44,2% so với cùng kỳ; con số này đã vượt cả năm trước và đẩy quan hệ thương mại song phương bước sang một “vùng tốc độ” mới. Theo Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Malaysia, cả xuất khẩu lẫn nhập khẩu đều tăng trên 40%, cho thấy dòng lưu chuyển hàng hóa hai chiều đang bùng nổ. Tuy nhiên, sự tăng trưởng này không thuần túy là tin vui: thâm hụt thương mại của Việt Nam với Malaysia cũng được kéo lên mức 6,045 tỷ USD, đặt ra câu hỏi về chất lượng tăng trưởng, chứ không chỉ là quy mô.
Động lực tăng trưởng: điện tử bứt phá, xăng dầu nhập khẩu “kéo” cán cân
Tăng trưởng thương mại khu vực giữa Việt Nam và Malaysia trong 9 tháng qua chủ yếu xoay quanh hai trục: công nghiệp điện tử – máy móc và năng lượng. Ở chiều xuất khẩu, nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện của Việt Nam tăng tới 169–170%, đạt trên 1,7 tỷ USD, lần đầu tiên sau ba năm có một mặt hàng sang Malaysia vượt mốc 1 tỷ USD. Máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng khác tăng trên 55%, cùng với điện thoại, sắt thép, dệt may giúp kim ngạch xuất khẩu sang Malaysia tăng 46,4%. Ngược lại, ở chiều nhập khẩu, Việt Nam đang dựa nhiều vào Malaysia cho nhu cầu công nghệ và năng lượng: máy vi tính, linh kiện nhập khẩu tăng gần 49%, máy móc tăng 75,5%, còn xăng dầu nhập khẩu tăng tới 114% về giá trị. Động lực tăng trưởng hiện tại vì thế nghiêng mạnh về các ngành công nghiệp chế biến – chế tạo và xăng dầu nhập khẩu.
Cán cân thương mại lệch và những rủi ro phụ thuộc năng lượng
Đằng sau bức tranh kim ngạch xuất nhập khẩu bùng nổ là một cán cân thương mại ngày càng lệch. Thâm hụt thương mại của Việt Nam với Malaysia trong 9 tháng đã lên 6,045 tỷ USD, cao hơn cả con số cả năm trước. Theo Cục Hải quan, nhập khẩu từ Malaysia hiện gần gấp đôi xuất khẩu, với ba nhóm hàng lớn là máy vi tính, máy móc và xăng dầu chiếm tới 63% kim ngạch nhập khẩu. Đáng chú ý, dù lượng xăng dầu nhập khẩu chỉ tăng 29%, giá trị lại tăng hơn gấp đôi, cho thấy rủi ro kép: phụ thuộc nguồn cung Malaysia và biến động giá năng lượng thế giới. Nếu xu hướng này kéo dài, Việt Nam đối mặt áp lực về an ninh năng lượng, chi phí sản xuất và khả năng bị “khóa cứng” vào vai trò thị trường tiêu thụ công nghệ và nhiên liệu, trong khi giá trị gia tăng nội địa còn hạn chế.
Cơ hội mới cho chuỗi cung ứng khu vực và ngành công nghiệp chế biến
Dù thâm hụt lớn, thương mại Việt Nam Malaysia vẫn mở ra không ít cửa cho tái cấu trúc chuỗi cung ứng và nâng cấp công nghiệp. Với kim ngạch đã vượt cả năm trước chỉ sau 9 tháng, mục tiêu 18 tỷ USD gần như chắc chắn bị vượt, tạo đà để hai nước hướng tới các mốc 20 và 25 tỷ USD. Điểm tích cực là cấu trúc thương mại đang dịch chuyển từ hàng thô sang nhóm chế biến – chế tạo: điện tử, máy móc, sản phẩm hóa chất, cao su chế biến đều tăng mạnh. Điều này hàm ý khả năng hình thành các “cụm liên kết” sản xuất, trong đó Việt Nam có thể đóng vai trò trung tâm lắp ráp, hoàn thiện sản phẩm, còn Malaysia là nguồn cung linh kiện, nhiên liệu và hóa chất. Nếu biết gắn hợp tác thương mại với hợp tác đầu tư, chuyển giao công nghệ, hai nước hoàn toàn có thể cùng xây dựng các chuỗi giá trị sâu hơn thay vì chỉ dừng ở trao đổi hàng hóa.
Doanh nghiệp hai nước cần làm gì để không bị bỏ lại?
Tăng trưởng thương mại khu vực Việt Nam–Malaysia hiện giống một “đường cao tốc” đang mở rộng, nhưng không phải doanh nghiệp nào cũng đủ sức chạy kịp. Đối với phía Việt Nam, ưu tiên không nên là chạy theo số lượng hợp đồng, mà là nâng tỷ trọng các mặt hàng có giá trị gia tăng cao: điện tử, máy móc, hóa chất, sản phẩm gỗ tinh chế, dệt may thiết kế riêng. Doanh nghiệp cần chủ động tham gia sâu hơn vào mạng lưới cung ứng của các tập đoàn đặt cơ sở tại Malaysia, thay vì chỉ coi đây là thị trường tiêu thụ. Ngược lại, doanh nghiệp Malaysia cũng nên nhìn Việt Nam như một cứ điểm sản xuất và phân phối trong chuỗi khu vực ASEAN. Kết luận cần nhấn mạnh: nếu hai bên không sớm chuyển từ “bán–mua” sang “cùng sản xuất”, sự bùng nổ kim ngạch hôm nay có thể chỉ là một cơn sóng ngắn, không đủ tạo lợi thế dài hạn.
