OCOP phải tạo giá trị, không chỉ thêm sản phẩm
Phát triển OCOP là quá trình tổ chức sản xuất, chế biến và tiếp thị sản phẩm gắn với lợi thế riêng của từng địa phương, để nông sản trở thành hàng hóa có chất lượng, thương hiệu và đầu ra bền vững. Sau 13 năm triển khai, Quảng Ninh cho thấy hướng đi này có thể đưa nông đặc sản từ quy mô hộ gia đình lên thành sản phẩm có giá trị cao. Thay vì chạy theo số lượng, địa phương ngày càng chú trọng vùng nguyên liệu ổn định và khả năng tạo doanh thu, lợi nhuận thực chất. Miến dong Bình Liêu là ví dụ tiêu biểu: từ cách phơi, cắt thủ công trong gian bếp, sản phẩm đã chuyển sang sản xuất bằng máy móc hiện đại, nhưng vẫn giữ lợi thế từ giống dong riềng bản địa. Các vùng trồng tại Bình Liêu, Lục Hồn, Hoành Mô và khu vực lân cận rộng khoảng 200 ha, cung cấp gần 10.000 tấn củ mỗi năm. Bài học ở đây rất rõ: thương hiệu không thể đứng lâu nếu thiếu nguyên liệu phù hợp và được duy trì có kế hoạch.
Đồng Tháp: biến đặc sản thành sản phẩm mới và dễ tiếp cận
Đồng Tháp chọn cách mở rộng giá trị bằng sáng tạo sản phẩm, chế biến sâu và kết nối nhiều kênh bán hàng. Một ý tưởng kết hợp tổ yến với sen địa phương đã dẫn đến sản phẩm sữa sen tổ yến sau khoảng một năm nghiên cứu; từ sản phẩm ban đầu, doanh nghiệp tiếp tục phát triển các dòng sữa và trà mới, trong đó có ba sản phẩm đạt OCOP 4 sao. Cách làm này đáng chú ý vì không dừng ở việc gắn nhãn đặc sản: nguyên liệu được phối hợp để tạo trải nghiệm và công dụng khác, còn hoạt động tham gia hội chợ, kết nối doanh nghiệp và quảng bá trực tuyến giúp sản phẩm tìm khách hàng. Chế biến sâu cũng mở lối cho trái xoài Mỹ Trà khi được đưa vào bánh nướng, giúp hàng hóa bảo quản và vận chuyển xa hơn, qua đó hỗ trợ đầu ra cho người trồng. Song song, nem Lai Vung cho thấy làng nghề lâu đời vẫn có thể bắt nhịp thị trường: nghề đã phát triển hơn sáu thập kỷ và được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023.
M’Drắk đặt nền móng bằng chất lượng và liên kết sản xuất
M’Drắk đi theo hướng gắn lựa chọn sản phẩm với lợi thế thực tế, nhu cầu thị trường và khả năng duy trì vùng nguyên liệu. Chính quyền hỗ trợ các chủ thể chuẩn hóa quy trình, hoàn thiện bao bì, nhãn mác và quảng bá; đồng thời ưu tiên sản phẩm chế biến sâu, vùng trồng an toàn, truy xuất nguồn gốc và đưa nông sản lên nền tảng số. Đây là phần việc ít bắt mắt hơn việc nghĩ ra một món hàng mới, nhưng lại quyết định sản phẩm có thể giữ chất lượng đồng đều và mở rộng quy mô hay không. Năm 2021, ông Đoàn Văn Hoài đầu tư 2.200 m² nhà màng trồng dưa lưới; mô hình đạt ba vụ mỗi năm, sản lượng 30 tấn và doanh thu gần 2 tỷ đồng. Địa phương hiện có ba sản phẩm OCOP được chứng nhận, đồng thời chuẩn bị hỗ trợ công nghệ sơ chế quy mô vừa và nhỏ để phát triển các đặc sản như bò một nắng, rượu cần, cà phê mít. Hướng đi này đặt chất lượng và năng lực tổ chức sản xuất trước tốc độ mở rộng danh mục.
Khác cách làm, chung một điều kiện thành công
Ba địa phương cho thấy không có một công thức OCOP duy nhất. Quảng Ninh củng cố vùng nguyên liệu và nâng cấp quy trình để đặc sản giữ được bản sắc khi sản xuất lớn; Đồng Tháp chú trọng đổi mới sản phẩm, chế biến sâu, làng nghề và kênh phân phối; M’Drắk xây nền bằng chuẩn hóa, truy xuất nguồn gốc và hỗ trợ công nghệ phù hợp quy mô địa phương. Điểm chung không phải là số sao hay số mặt hàng, mà là sự khớp nối giữa nguyên liệu bản địa với khả năng tổ chức sản xuất. Quảng Ninh đang khuyến khích vùng chè Đường Hoa áp dụng VietGAP, hướng hữu cơ và thay giống cũ có nguy cơ thoái hóa; Đồng Tháp đặt mục tiêu phát triển OCOP theo chiều sâu giai đoạn 2026–2030; M’Drắk dự kiến hỗ trợ sơ chế để đưa thêm đặc sản ra thị trường. Nếu thiếu vùng nguyên liệu, sản phẩm khó duy trì ổn định; nếu thiếu chế biến và thị trường, đặc sản vẫn mắc kẹt ở dạng thô. Giá trị cao vì thế đến từ cách làm có tổ chức, không chỉ từ cái tên địa phương.
