Khi đường đến lớp trở thành cuộc vật lộn với thiên nhiên
Khi đường xá bị lũ lụt chia cắt, cầu tạm bị cuốn trôi và các điểm trường nằm rải rác trong núi, việc đến lớp của học sinh vùng biên không còn là thói quen thường ngày mà trở thành cuộc vật lộn với thiên nhiên, buộc giáo viên, chính quyền và cộng đồng phải nghĩ đến những giải pháp khẩn cấp để bảo đảm giáo dục vùng sâu không bị gãy đoạn vì mưa lũ.
Nhìn từ Nghệ An, những câu chuyện học sinh vùng biên bị kẹt lại sau mưa lớn cho thấy cơ sở hạ tầng giáo dục ở miền núi đang chống chọi trong tình trạng mong manh. Ở xã Tri Lễ, sau những trận mưa kéo dài, đường vào bản trơn trượt, sạt lở, gần một nửa học sinh không thể đến trường trong những ngày đầu tựu trường. Đây không phải sự cố hiếm hoi mà là một phần của vòng lặp: mưa – lũ – đường hỏng – học sinh nghỉ – thầy cô lại phải đi vận động. Nếu không nhìn nhận đó là khủng hoảng hạ tầng, mọi nỗ lực “cứu vãn” sĩ số mỗi năm chỉ là chữa cháy.
Thầy cô vùng biên: khi nghề dạy học gắn với ‘nghề đi bản’
Trong bối cảnh đường sá bị mưa lớn băm nát, giáo viên vùng biên Tri Lễ đã làm điều mà trường lớp ở đồng bằng ít khi phải nghĩ tới: bỏ lớp để lên đường đi… tìm trò. Những ngày đầu năm học, gần 50% học sinh chưa đến lớp; nếu ngồi chờ, sĩ số sẽ rơi tự do. Vì thế, họ khoác áo mưa, đi bộ qua những dốc đất trơn trượt, len lỏi giữa các bản người Mông để gõ cửa từng nhà, vận động phụ huynh cho con trở lại trường.
Trong một xã vùng biên rộng lớn với 3.516 học sinh, gồm 934 trẻ mầm non, 857 học sinh tiểu học bán trú và 1.750 học sinh nội trú liên cấp, việc “đi bản gọi trò” không chỉ là nghĩa vụ mà đã trở thành cấu phần của nghề dạy học. Hệ thống trường lớp bị chia nhỏ với 2 phân hiệu tiểu học bán trú và 6 điểm lẻ khiến mỗi cơn mưa lớn lập tức biến quãng đường đến trường thành rào cản. Đó là kiểu giáo dục vùng sâu mà ở đó, chân thầy cô phải chạm đất làng bản trước khi phấn chạm bảng.
Khi cầu tạm bị cuốn trôi và lễ khai giảng phải sang sông bằng thuyền
Ở một vùng khác của Nghệ An, thêm một lát cắt cho thấy mối liên hệ trực tiếp giữa lũ lụt và học tập: một cây cầu tạm dẫn vào bản Yên Thắng và Cốc Tạt bị nước lũ cuốn trôi sau trận mưa lớn từ đêm 19/8 đến sáng 20/8. Chỉ một điểm yếu hạ tầng bị đánh gục, 300 hộ với 1.400 người dân lập tức bị cô lập, trong đó có hàng chục học sinh chuẩn bị bước vào năm học mới. Cầu tạm bị phá hủy đúng thời điểm trước năm học 2026–2027 khiến việc chuẩn bị tựu trường của giáo viên và học sinh bị xáo trộn mạnh.
Để các em không bỏ lỡ lễ khai giảng, chính quyền địa phương đã cử lực lượng chức năng dùng thuyền và xe chuyên dụng, có mặt từ sáng sớm để đưa học sinh vượt sông an toàn tới trường. Đây là hình ảnh đẹp về sự vào cuộc của chính quyền, nhưng cũng là lời cảnh báo: khi một lễ khai giảng phải phụ thuộc vào chiếc thuyền cứu hộ, chúng ta không thể nói cơ sở hạ tầng giáo dục đang an toàn. Mỗi mùa mưa, câu hỏi “cầu tạm có trụ nổi không” lại quyết định chuyện đến lớp của trẻ nhỏ – đó là điều không chấp nhận được cho một hệ thống được kỳ vọng là phổ cập.
Khủng hoảng hạ tầng lặp lại và yêu cầu những giải pháp hai tầng
Các xã vùng biên, vùng cao như Tri Lễ cho thấy cùng lúc hai thực tế: địa bàn rộng, địa hình phức tạp, dân cư phân tán thành 12 bản, trong đó có 5 bản thuần người Mông, nhưng mạng lưới đường giao thông lại chủ yếu là đường đất. Hiện mới chỉ bản Pà Khốm có đường bê tông tới trung tâm, còn lại là những cung đường sẵn sàng trơn trượt, sạt lở mỗi khi mưa xuống. Với cấu trúc như vậy, mỗi trận lũ sẽ kích hoạt một khủng hoảng tiếp cận trường học, lặp lại năm này qua năm khác. Cầu tạm bị cuốn, bản bị cô lập, học sinh nghỉ kéo dài – đây là chuỗi phản ứng hoàn toàn có thể dự đoán trước, nhưng vẫn chưa được chặn ngay từ tầng hạ tầng.
Nếu chỉ trông cậy vào thiện chí của giáo viên và lực lượng chức năng, giáo dục vùng sâu khó thoát khỏi thế bị động. Giải pháp cần hai tầng rõ ràng: ngắn hạn là những kịch bản ứng phó – thuyền vượt sông, điểm trường tạm, tổ chức lớp học linh hoạt – để không đứa trẻ nào phải bỏ học chỉ vì vài ngày mưa; dài hạn là đầu tư đường bê tông, cầu kiên cố, quy hoạch lại cơ sở hạ tầng giáo dục theo cụm dân cư. Mục tiêu mà lãnh đạo Tri Lễ nhấn mạnh là huy động đầy đủ học sinh trong độ tuổi đến trường, không để mưa lũ trở thành lý do bỏ học; muốn vậy, quyết định về hạ tầng phải được xem như quyết định về tương lai học sinh vùng biên.
Sợi dây liên kết cộng đồng: điều giữ lớp học không bị vỡ
Điểm chung của cả Tri Lễ và Yên Hòa là: khi thiên tai ập tới, giáo viên không thể một mình giữ lớp. Ở vùng cao, việc vận động học sinh trở lại trường sau những ngày mưa lớn luôn đòi hỏi sự vào cuộc đồng thời của nhà trường, chính quyền và gia đình. Đó là lý do các trường ở Tri Lễ phải rà soát từng danh sách, phối hợp phụ huynh để đưa 668/736 trẻ mầm non ở Trường Mầm non Tri Lễ và 168/198 trẻ ở Mầm non Nậm Nhoóng tới lớp. Không có sự đồng thuận của cha mẹ, mọi nỗ lực “đi bản gọi trò” dễ dừng lại ở mức thuyết phục trên cửa nhà.
Hình ảnh lực lượng chức năng chèo thuyền đưa học sinh bản Yên Thắng, Cốc Tạt đi khai giảng không chỉ là hành động cứu trợ trong ngày mưa lũ mà còn là biểu tượng của sự phối hợp cộng đồng để bảo đảm tính liên tục của giáo dục vùng sâu. Đây là bài học rõ ràng: nơi nào chính quyền chủ động, giáo viên tận tâm và phụ huynh đồng hành, nơi đó lớp học sẽ “trụ” vững hơn trước biến động. Kết luận giản dị nhưng không dễ thực hiện: muốn giữ học sinh vùng biên ở lại trường, phải cùng lúc chăm lo hạ tầng, tổ chức ứng phó thiên tai và xây dựng niềm tin của cộng đồng vào giá trị của mỗi ngày đến lớp.
