Từ 450 triệu lên 172,5 tỷ: Thương mại bùng nổ, kỳ vọng cũng phải lớn hơn
Thương mại Việt Nam – Mỹ là tổng hợp các hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ giữa hai nền kinh tế, phản ánh mức độ gắn kết chuỗi cung ứng, trình độ công nghiệp hóa và chiều sâu hợp tác kinh tế song phương trong bối cảnh hội nhập và tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Sau hơn ba thập kỷ thiết lập quan hệ ngoại giao, thương mại Việt Nam Mỹ đã tăng hơn 380 lần, từ khoảng 450 triệu USD năm 1995 lên 172,5 tỷ USD năm 2025. Đây không chỉ là một câu chuyện tăng trưởng ấn tượng, mà là dấu hiệu rõ ràng cho thấy hai nền kinh tế đã gắn kết chặt chẽ hơn, chuyển từ trao đổi hàng hóa đơn thuần sang tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu và chuỗi giá trị công nghệ cao. Nếu giai đoạn đầu là “mở cửa để bán hàng”, thì hiện nay là giai đoạn “kết nối để cùng sản xuất và cùng phát triển”.
Bối cảnh hiện tại càng làm nổi bật tầm quan trọng của mối quan hệ này. Ngày 20/9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã rời Hà Nội tham dự Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 81 và tiến hành các hoạt động song phương tại Hoa Kỳ. Chuyến công tác diễn ra trong bối cảnh quan hệ Việt Nam - Mỹ tiếp tục phát triển sâu rộng, đặc biệt sau khi được nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vì hòa bình, hợp tác, phát triển bền vững vào tháng 9/2023. Điều này cho thấy hai bên không muốn dừng lại ở con số kim ngạch ấn tượng, mà đang chủ động tìm cách mở rộng không gian hợp tác kinh tế, kéo thương mại đi cùng đầu tư công nghệ cao và hợp tác chuỗi cung ứng toàn cầu.
Hành trình của hàng Việt: từ lô nông sản đầu tiên đến công nghiệp điện tử
Nếu muốn hiểu sức bật của thương mại Việt Nam Mỹ, phải nhìn vào hành trình chuyển mình của chính hàng hóa Việt Nam. Khi quan hệ được bình thường hóa, hàng Việt sang Mỹ chủ yếu là nông sản, hàng may mặc, da giày – những lĩnh vực giá trị gia tăng thấp trong chuỗi giá trị. Cấu trúc này phản ánh một nền kinh tế đang ở giai đoạn công nghiệp hóa ban đầu, chủ yếu dựa vào lao động giá rẻ và tài nguyên. Nhưng đi kèm với các hiệp định thương mại và tiến trình công nghiệp hóa, cơ cấu đó đã thay đổi sâu sắc. Đến năm 2018, đồ điện tử, đồ điện và linh kiện đã trở thành nhóm hàng xuất khẩu hàng đầu, chiếm 27%; tiếp đến là hàng may mặc với khoảng 25%, cùng da giày và đồ nội thất.
Dữ liệu mới nhất cho thấy điểm tựa xuất khẩu đã dịch chuyển hẳn sang công nghiệp chế biến, chế tạo và công nghệ cao. Thiết bị phát sóng, điện thoại, mạch tích hợp, dệt may… đã trở thành các nhóm hàng xuất khẩu quan trọng của Việt Nam. Trong 8 tháng năm 2026, riêng nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 38,7 tỷ USD, máy móc thiết bị và phụ tùng đạt 19,6 tỷ USD, chiếm gần một nửa kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ. Một câu trích dẫn đáng chú ý ở đây là: “Các mặt hàng xuất khẩu hàng đầu của Việt Nam hiện nay không còn chủ yếu là nông nghiệp và công nghiệp nhẹ như thời điểm năm 1995”. Nói cách khác, Việt Nam không chỉ bán nguyên liệu hoặc sản phẩm giá rẻ, mà đang dần trở thành một mắt xích công nghiệp có hàm lượng công nghệ và kỹ thuật cao hơn.
Đối tác Chiến lược Toàn diện: Bệ phóng cho hợp tác công nghệ cao và đầu tư
Nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện không phải là một động tác ngoại giao hình thức, mà là bệ phóng để hai bên tái định nghĩa cách làm kinh tế với nhau. Việt Nam và Mỹ chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao ngày 12/7/1995, đến tháng 7/2013 nâng lên Đối tác Toàn diện, và tháng 9/2023 tiếp tục nâng tầm lên Đối tác Chiến lược Toàn diện. Sau ba năm, quan hệ tiếp tục phát triển sâu rộng, tăng chất chiến lược trong hợp tác trên tất cả các lĩnh vực. Từ góc độ kinh tế, điều này mở dư địa để hai nước chuyển từ mua – bán đơn lẻ sang thiết kế các chuỗi sản xuất, R&D và đầu tư dài hạn, đặc biệt trong những lĩnh vực Mỹ có thế mạnh và Việt Nam đang khát vốn, khát công nghệ.
Theo đánh giá của cơ quan thương vụ Việt Nam tại Hoa Kỳ, một trong những động lực quan trọng của hợp tác kinh tế song phương là tính bổ trợ giữa hai nền kinh tế. Việt Nam mạnh về công nghiệp chế biến, hàng tiêu dùng, điện tử, dệt may, da giày, đồ gỗ, nông thủy sản; trong khi Mỹ mạnh về công nghệ, máy móc, thiết bị, năng lượng, hàng không, nông sản và nguyên liệu đầu vào. Không chỉ thương mại hàng hóa, hoạt động đầu tư giữa hai nước cũng tiếp tục được mở rộng. Nhiều doanh nghiệp Mỹ như các tập đoàn công nghệ lớn, các doanh nghiệp kho vận, chuyển phát và năng lượng đã thể hiện mong muốn mở rộng hiện diện tại Việt Nam. Đó chính là nền tảng cho một làn sóng đầu tư công nghệ cao mới, kéo theo chuyển giao kỹ năng, tiêu chuẩn quản trị và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Chuỗi cung ứng toàn cầu: Cửa sổ cơ hội trong năng lượng, công nghệ và sản xuất
Thương mại bùng nổ chỉ mang ý nghĩa lâu dài khi đi kèm vị thế cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Về nhập khẩu, Việt Nam đang tăng cường mua mạch tích hợp, điện thoại, dầu mỏ tinh chế, vải dệt kim cao su nhẹ và bộ phận thiết bị điện từ Mỹ. Đây đều là những đầu vào quan trọng để nâng cấp năng lực sản xuất trong nước. Trong 8 tháng, Việt Nam nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện trị giá 4,6 tỷ USD, bông 1,2 tỷ USD, cùng máy móc thiết bị và phụ tùng 1,14 tỷ USD. Xu hướng này cho thấy thương mại không dừng ở tiêu dùng, mà đang phục vụ trực tiếp cho chiến lược công nghiệp hóa và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ cao.
Ở chiều ngược lại, Mỹ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất, chiếm khoảng 32,6% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam trong 8 tháng năm 2026 và đóng góp khoảng 17,8% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước. Các nhóm hàng chủ lực như điện tử, máy móc, dệt may, điện thoại, giày dép, gỗ và nông thủy sản không chỉ mang lại kim ngạch, mà còn kéo theo nhu cầu thu mua nguyên liệu, bảo quản, chế biến và vận chuyển trong nước. Điều này mở ra dư địa cho Việt Nam xây dựng các trung tâm chế biến nông sản hiện đại, các cụm sản xuất công nghiệp hỗ trợ, logistics và năng lượng, kết nối trực tiếp vào mạng lưới cung ứng của doanh nghiệp Mỹ. Nếu biết tận dụng, đây là cơ hội để Việt Nam nhảy vọt từ “công xưởng gia công” lên “đối tác sản xuất và đổi mới sáng tạo” trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Kết luận: Từ tăng trưởng kim ngạch đến bước nhảy chiến lược
Sau hơn 30 năm, thương mại Việt Nam Mỹ tăng hơn 380 lần, tiến sát quy mô 172,5 tỷ USD. Nhưng ý nghĩa thực sự của con số này nằm ở chỗ hàng hóa Việt Nam đã đi một chặng dài, từ những lô nông sản ban đầu đến các sản phẩm điện tử, máy móc và linh kiện công nghệ cao. Cùng với đó, quan hệ được nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện đã tạo ra nền tảng chính trị và pháp lý để hai bên bước sang một giai đoạn hợp tác sâu hơn trong đầu tư công nghệ cao, năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Từ đây, trọng tâm không nên chỉ là tăng thêm kim ngạch, mà là nâng chất mối quan hệ: nhiều dự án đầu tư công nghệ cao hơn, nhiều mắt xích sản xuất giá trị cao hơn và vị thế cao hơn của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi đó, thương mại Việt Nam Mỹ sẽ không chỉ là câu chuyện xuất nhập khẩu, mà là một trụ cột chiến lược trong hành trình phát triển dài hạn của cả hai nền kinh tế.
