Luật ngân sách hợp nhất là gì và vì sao đây là bước ngoặt
Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) là dự án luật mới nhằm tích hợp Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công vào một cơ chế quản lý tài chính công thống nhất, qua đó liên kết chặt chẽ kế hoạch tài chính 5 năm, dự toán ngân sách hằng năm với kế hoạch đầu tư công trung hạn và hằng năm, giảm tối đa thủ tục chồng chéo, tinh gọn cơ chế ngân sách quốc gia và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công.
Điểm đáng chú ý không nằm ở cái tên “luật ngân sách hợp nhất”, mà ở lựa chọn chính trị: chấp nhận thay đổi cách vận hành toàn bộ hệ thống quản lý tài chính công để xử lý triệt để các điểm nghẽn kéo dài nhiều năm. Sáng 19/8, Quốc hội khóa XVI đã nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra về định hướng xây dựng dự án luật này, do Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày. Chiều 22/8, Quốc hội tiếp tục dành phiên thảo luận toàn thể để mổ xẻ phạm vi, mức độ hợp nhất, cho thấy đây không phải một chỉnh sửa kỹ thuật mà là cuộc “đại tu” cơ chế ngân sách quốc gia.
Vì sao phải hợp nhất: từ Kết luận 18 đến đòi hỏi thực tiễn
Động lực chính trị của luật ngân sách hợp nhất bắt đầu từ Kết luận số 18 của Ban Chấp hành Trung ương, khi Chính phủ được yêu cầu rà soát toàn diện các vướng mắc trong đầu tư công Việt Nam và ngân sách nhà nước để xây dựng một cơ chế quản lý tài chính công đồng bộ. Theo Tờ trình, việc hai lĩnh vực vốn, chi tiêu và đầu tư cùng chịu sự điều chỉnh của hai đạo luật tách rời đã tạo ra khoảng trống phối hợp: kế hoạch tài chính đi một đường, kế hoạch đầu tư công đi một nẻo, khiến việc cân đối nguồn lực trung hạn và kiểm soát rủi ro tài khóa trở nên nửa vời.
Chính phủ thẳng thắn thừa nhận nếu không hợp nhất, các thủ tục trùng lặp sẽ tiếp tục kéo dài thời gian chuẩn bị, phê duyệt và triển khai dự án, làm tăng chi phí tuân thủ cho cả cơ quan nhà nước lẫn nhà thầu. Nói cách khác, pháp luật đang là một phần của vấn đề: doanh nghiệp chịu thêm tầng giấy tờ, địa phương khó giải ngân, còn người dân phải chờ công trình hạ tầng chậm năm này sang năm khác. Hợp nhất, nếu làm tới nơi tới chốn, là cách “gỡ lỗi hệ thống” thay vì chỉ vá từng quy trình lẻ tẻ.
Quốc hội nói gì: đồng thuận cao nhưng không chấp nhận hợp nhất hình thức
Tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, các đại biểu Quốc hội tập trung mổ xẻ phạm vi, mức độ hợp nhất, mức độ tích hợp và đổi mới cần đạt được sau khi hợp nhất, cũng như sự ăn khớp của luật mới với các luật khác. Nhiều ý kiến thống nhất sự cần thiết hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công, xem đây là “chủ trương lớn, đúng đắn” vì giúp tinh gọn hệ thống pháp luật về ngân sách và đầu tư công, giảm tầng nấc quản lý, giảm thủ tục hành chính và tăng hiệu quả quản trị.
Tuy vậy, cơ quan thẩm tra cảnh báo một điểm then chốt: hợp nhất không thể chỉ là “ghép luật”, mà phải xử lý tới nơi các điểm giao thoa, chồng chéo và hình thành một quy trình thống nhất từ lập dự toán, phân bổ, thực hiện đến quyết toán ngân sách và đầu tư công. Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính nêu rõ, mục tiêu cuối cùng không phải thay cấu trúc văn bản pháp luật, mà là tháo gỡ điểm nghẽn quản lý và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực nhà nước. Đây là giới hạn đỏ: nếu luật hợp nhất mà quy trình vẫn rối, cải cách sẽ mất ý nghĩa.
Cơ chế mới sẽ thay đổi gì trong quản lý tài chính công
Về thiết kế, dự thảo định hướng đưa kế hoạch đầu tư công trung hạn vào kế hoạch tài chính 5 năm, gắn kế hoạch đầu tư công hằng năm với dự toán ngân sách nhà nước hằng năm. Các nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ cho chi thường xuyên và chi đầu tư sẽ được thống nhất, thay vì hai “vũ trụ thủ tục” tách biệt. Một chương riêng về tích hợp kế hoạch tài chính 5 năm và kế hoạch đầu tư công trung hạn đã được xây dựng trong dự thảo. Quan điểm là luật chỉ giữ các vấn đề khung thuộc thẩm quyền Quốc hội, còn các thủ tục chi tiết, tiêu chí phân loại dự án nhóm A, B, C, trình tự quyết định chủ trương đầu tư được giao Chính phủ quy định để tăng linh hoạt.
Về vận hành, Chính phủ đề xuất cắt giảm tối đa trình tự, thủ tục trùng lặp, rút ngắn thời gian, giảm khối lượng báo cáo và chi phí tuân thủ; mở rộng khả năng sử dụng nguồn tăng thu trong điều hành ngân sách; điều chỉnh cơ chế sử dụng dự phòng và quỹ dự trữ tài chính để ứng phó tình huống cấp bách. Đồng thời, dự thảo kế thừa và bổ sung trách nhiệm các bộ, ngành trong việc ban hành tiêu chí đánh giá hiệu quả kinh tế – xã hội của chương trình, dự án đầu tư công, bảo đảm đầu tư công Việt Nam không chỉ “đúng quy trình” mà phải đo được hiệu quả.
Người dân, địa phương được gì và bài kiểm tra từ nay đến 2026
Nếu luật ngân sách hợp nhất được xây dựng đúng tinh thần, lợi ích không chỉ nằm trên giấy. Khi thủ tục hành chính giảm, tầng nấc quản lý bớt trung gian, địa phương sẽ có thêm dư địa chủ động trong phân cấp, phân quyền gắn với nguồn lực và trách nhiệm giải trình. Điều đó đồng nghĩa các dự án hạ tầng, trường học, bệnh viện – vốn phụ thuộc nhiều vào đầu tư công – có cơ hội được phê duyệt và triển khai nhanh hơn, ít “tắc” vì chờ vòng lặp thủ tục giữa hai luật. Người dân là bên thụ hưởng cuối cùng của một cơ chế ngân sách quốc gia gọn hơn, minh bạch hơn.
Tuy nhiên, thời gian từ nay đến khi dự luật dự kiến được trình Quốc hội thông qua vào Kỳ họp thứ 2 tháng 10/2026 sẽ là bài kiểm tra thực chất. Câu hỏi không phải “có hợp nhất hay không”, vì Quốc hội, Chính phủ và cơ quan thẩm tra đều đã đồng thuận về sự cần thiết. Câu hỏi là hợp nhất tới mức nào để vừa cắt giảm thủ tục chồng chéo, vừa bảo đảm kỷ luật tài chính ngân sách và kiểm soát rủi ro tài khóa trung hạn. Nếu giải được bài toán này, Việt Nam sẽ tiến một bước dài trên con đường xây dựng quản lý tài chính công hiện đại, lấy hiệu quả sử dụng nguồn lực công làm thước đo thay vì số lượng văn bản và quy trình.
