Diễn đàn Pháp luật ASEAN: nơi AI gặp pháp quyền khu vực
Diễn đàn Pháp luật ASEAN là cơ chế hợp tác khu vực nơi các cơ quan pháp luật, tư pháp, nhà hoạch định chính sách và chuyên gia cùng thảo luận, chia sẻ kinh nghiệm để xây dựng khung pháp lý chung cho những vấn đề mới nổi của kỷ nguyên số, trong đó trọng tâm hiện nay là trí tuệ nhân tạo và công lý số hóa. Sáng 18/8, Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 khai mạc tại Hà Nội với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”. Sự kiện do Bộ Tư pháp Việt Nam chủ trì, quy tụ lãnh đạo, quan chức cấp cao và chuyên gia pháp luật từ tất cả các nước thành viên ASEAN, cùng đại diện Ban Thư ký ASEAN và nhiều tổ chức quốc tế. Đây không chỉ là một hội nghị kỹ thuật, mà là phép thử cho tham vọng biến ASEAN thành hình mẫu ứng dụng AI trong pháp luật.
AI trong pháp luật: ba câu hỏi buộc ASEAN phải trả lời
Diễn đàn mở màn bằng việc đặt thẳng ba câu hỏi khó mà mọi mô hình quản trị trí tuệ nhân tạo đều phải đối diện. Thứ nhất, pháp luật nên điều chỉnh AI ra sao để bảo vệ quyền con người nhưng không bóp nghẹt đổi mới sáng tạo? Thứ hai, AI có thể hỗ trợ nâng cao chất lượng xây dựng và thi hành pháp luật như thế nào, từ khâu soạn thảo, thẩm định đến tổ chức thực thi? Thứ ba, AI có thực sự mang lại lợi ích cụ thể cho người dân, doanh nghiệp và xã hội, giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ và tăng khả năng tiếp cận pháp luật? Theo Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu, “trí tuệ nhân tạo đặt ra 3 câu hỏi lớn đối với hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia cũng như hệ thống pháp luật quốc tế”. Nếu ASEAN không trả lời kịp thời, công lý số hóa sẽ bị dẫn dắt bởi Big Tech hơn là bởi nhà nước pháp quyền.
Từ quản lý sang quản trị trí tuệ nhân tạo: ASEAN cần một khung chung
Điểm đáng chú ý nhất của Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm nay là sự dịch chuyển rõ rệt từ tư duy “quản lý AI” sang “quản trị AI”. Các đại biểu cùng thừa nhận, trong môi trường số nơi ranh giới địa lý bị xóa mờ, thách thức về bảo mật dữ liệu, đạo đức thuật toán, an ninh mạng đã vượt quá khả năng của bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào. Câu trả lời không thể chỉ là cấm đoán hay cấp phép, mà phải là một khung quản trị trí tuệ nhân tạo hài hòa trong ASEAN – tôn trọng sự đa dạng hệ thống nhưng thống nhất ở nguyên tắc AI phải lấy con người làm trung tâm, an toàn, đáng tin cậy và bao trùm. Nói cách khác, hợp tác pháp lý ASEAN không còn là lựa chọn chính trị, mà là điều kiện sống còn nếu khu vực muốn kiểm soát AI thay vì bị AI và dữ liệu xuyên biên giới kiểm soát ngược.
Việt Nam chia sẻ ba nguyên tắc và bài toán “đoàn kết số”
Là nước đăng cai, Việt Nam không giấu tham vọng đặt nền gạch thể chế cho quản trị AI khu vực. Việt Nam nhấn mạnh thể chế, cùng với hạ tầng và nhân lực, là ba đột phá chiến lược; trong đó pháp luật phải linh hoạt hơn, chuyển từ tư duy “quản trị” sang “thích ứng” để vừa nuôi dưỡng đổi mới, vừa giữ vững an ninh, an toàn hệ thống. Ba nguyên tắc cốt lõi được chia sẻ: dữ liệu phải là nền tảng mở, “đúng, đủ, sạch, sống, liên thông, thống nhất, dùng chung”; AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế quyết định và trách nhiệm của con người; và rủi ro điều hướng chính sách phải được nhận diện từ sớm, từ xa. Tuy nhiên, diễn đàn cũng thẳng thắn thừa nhận khoảng cách về năng lực số và độ trưởng thành pháp luật giữa các nước ASEAN, đòi hỏi một “sự đoàn kết số” thực chất thay vì khẩu hiệu.
Từ diễn đàn đến hành động: ASEAN có dám trở thành hình mẫu công lý số hóa?
Nếu coi Diễn đàn Pháp luật ASEAN là điểm xuất phát, mục tiêu đích đến đã được các nước vẽ khá rõ: biến ASEAN thành khu vực tiên phong về ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong pháp luật và tư pháp. Điều này chỉ thành hiện thực nếu những trao đổi trong hai ngày 18–19/8 tại Hà Nội được chuyển hóa thành các chương trình chung về đào tạo, chia sẻ dữ liệu, chuẩn mực đạo đức và thử nghiệm AI trong điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Diễn đàn đã mở không gian để cơ quan pháp luật, học giả, doanh nghiệp công nghệ và các tổ chức quốc tế cùng nhận diện cơ hội, thách thức, chia sẻ giải pháp thực tiễn. Câu hỏi còn lại là các nước ASEAN có đủ ý chí chính trị để duy trì hợp tác pháp lý ASEAN bền bỉ, chấp nhận điều chỉnh luật trong nước, để công lý số hóa không chỉ là khẩu hiệu trên diễn đàn mà trở thành trải nghiệm hàng ngày của người dân khu vực.
