Thuế polysilicon Mỹ: bước ngoặt chính trị cho một vật liệu “vô hình”
Thuế polysilicon Mỹ là gói biện pháp thương mại mới, trong đó chính quyền Washington áp thuế 15% và thiết lập giá nhập khẩu tối thiểu với polysilicon và các sản phẩm phái sinh, nhằm giảm phụ thuộc nguồn cung từ Trung Quốc, bảo vệ an ninh chuỗi cung ứng chip và pin mặt trời, đồng thời thúc đẩy sản xuất trong nước như một phần cuộc cạnh tranh công nghệ chiến lược. Tổng thống Donald Trump đã ký sắc lệnh ngày 6/8, chấp thuận đề xuất của Bộ trưởng Thương mại về việc áp thuế 15% đối với polysilicon và các mặt hàng liên quan, đồng thời thiết lập mức giá sàn nhập khẩu. Các biện pháp này được thực thi theo Mục 232 Đạo luật Mở rộng Thương mại, công cụ thường được viện dẫn khi vấn đề kinh tế được nâng lên thành bài toán an ninh quốc gia. Khi một nguyên liệu từng là “hậu trường kỹ thuật” bỗng trở thành tâm điểm chính sách, đó là dấu hiệu cho thấy cuộc chơi công nghệ đã chuyển hẳn sang logic địa chính trị.
Polysilicon: mạch máu của chuỗi cung ứng chip và pin mặt trời Mỹ
Cốt lõi của sắc lệnh nằm ở chỗ polysilicon không chỉ là nguyên liệu đầu vào thông thường. Đây là dạng silicon siêu tinh khiết, nằm ở điểm khởi đầu của chuỗi cung ứng bán dẫn và năng lượng mặt trời. Từ vật liệu này, các nhà sản xuất tạo ra phôi, wafer, tế bào quang điện và cuối cùng là tấm pin mặt trời cho các dự án năng lượng, đồng thời cung ứng nền tảng cho ngành bán dẫn. Ngành chip lại phụ thuộc gián tiếp vào nhu cầu polysilicon khổng lồ của mảng năng lượng mặt trời, bởi chính quy mô tiêu thụ đó giúp duy trì năng lực sản xuất vật liệu, qua đó đảm bảo nguồn cung cho các nhà sản xuất vi mạch. Trên thực tế, ngành chip chỉ chiếm khoảng 2,4% tổng nhu cầu polysilicon toàn cầu, nên nếu không có thị trường pin mặt trời, Mỹ khó giữ nổi bất kỳ năng lực sản xuất nội địa nào. Nói cách khác, thuế polysilicon là nỗ lực chỉnh lại toàn bộ hệ sinh thái chứ không phải một tiểu tiết thuế quan.
Giá sàn nhập khẩu và thuế 15%: bảo vệ nhà máy Mỹ hay “thuế ẩn” với người dùng?
Sắc lệnh không chỉ áp thuế polysilicon Mỹ 15% mà còn đặt ra giá sàn nhập khẩu cho cả polysilicon, phôi, wafer, tế bào quang điện và mô-đun pin mặt trời. Điều này về bản chất là dựng một hàng rào kép: vừa đánh thuế, vừa giới hạn mức giá thấp nhất có thể đi vào thị trường, nhắm thẳng vào hàng giá rẻ từ Trung Quốc bị cáo buộc bán phá giá và nhận trợ cấp. Chính quyền Trump lập luận rằng hàng nhập khẩu giá thấp đã khiến thị phần sản xuất polysilicon của Mỹ từ khoảng 50% năm 2005 rơi xuống dưới 2% vào năm 2024 – một con số đủ để biến câu chuyện thương mại thành câu hỏi an ninh. Đối với người dùng cuối, đặc biệt là các doanh nghiệp dự án năng lượng mặt trời, cú sốc giá là không tránh khỏi, dù họ được “ân hạn” tới ngày 4/12 để điều chỉnh hợp đồng trước khi mức giá mới có hiệu lực. Việc bảo vệ nhà máy Mỹ vì thế gần như chắc chắn sẽ đi kèm một dạng “thuế ẩn” lên hóa đơn điện sạch trong vài năm tới.
Cạnh tranh Trung Quốc, tái cấu trúc chuỗi cung ứng chip và pin mặt trời
Bối cảnh của chính sách này là cuộc cạnh tranh Trung Quốc – Mỹ trong các chuỗi cung ứng công nghệ then chốt, từ chip cho trí tuệ nhân tạo đến năng lượng xanh. Trung Quốc hiện nắm vị thế gần như độc quyền trong sản xuất polysilicon, trong khi các nhà sản xuất pin mặt trời Mỹ tố cáo họ bán phá giá và dịch chuyển sản xuất sang nước thứ ba để né thuế. Washington lựa chọn sử dụng Mục 232 để củng cố chuỗi cung ứng chip và năng lượng mặt trời trong nước, gia tăng khả năng cạnh tranh với Trung Quốc về AI và năng lượng. Các nhà phân tích xem mức thuế mới là nấc thang tiếp theo trong nỗ lực hạn chế vai trò của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng công nghệ, nối dài chuỗi biện pháp từ UAV, robot hình người tới thiết bị văn phòng. Phản ứng từ Bắc Kinh – cảnh báo “gián đoạn nghiêm trọng” và tuyên bố sẽ có hành động bảo vệ doanh nghiệp – cho thấy polysilicon giờ đã được hai bên nhìn nhận như một công cụ quyền lực, không kém gì chip hay thiết bị quân sự mà nó góp phần tạo ra.
Doanh nghiệp Hàn Quốc tại Mỹ: người hưởng lợi thầm lặng và bài học cho nhà đầu tư
Một hệ quả ít được chú ý là sự phân hóa mạnh giữa các doanh nghiệp ngoại. Các nhà xuất khẩu polysilicon từ Hàn Quốc sang Mỹ vẫn phải chịu thuế 15% như những bên khác. Tuy nhiên, các tập đoàn đã sớm dựng nhà máy pin mặt trời Mỹ – điển hình như Hanwha Q CELLS tại bang Georgia – lại hoan nghênh chính sách mới, xem đây là cú hích để kéo chuỗi cung ứng năng lượng mặt trời quay lại Mỹ. Lý do là chương trình khuyến khích đầu tư mà Bộ Thương mại Mỹ đang xây dựng có thể cho phép một số nhà sản xuất đủ điều kiện được miễn áp dụng thuế quan. Như vậy, ai “chân trong nước Mỹ” sẽ có lợi thế cạnh tranh rõ rệt so với đối thủ chỉ xuất khẩu hàng vào. Đối với nhà đầu tư toàn cầu, thông điệp rất rõ: kỷ nguyên thương mại thuần túy đang nhường chỗ cho kỷ nguyên chiến lược công nghiệp, nơi vị trí nhà máy quan trọng không kém công nghệ cốt lõi.
