Tái cơ cấu thị trường điện là gì và vì sao Việt Nam buộc phải chuyển mô hình?
Tái cơ cấu thị trường điện là quá trình thiết kế lại cách tổ chức, vận hành và điều tiết ngành điện, chuyển từ mô hình tập trung vào một doanh nghiệp chủ đạo sang cấu trúc nhiều chủ thể tham gia, phân tách rõ phần độc quyền tự nhiên với phần cạnh tranh nhằm nâng cao hiệu quả, minh bạch và thu hút đầu tư dài hạn cho hệ thống điện quốc gia.
Trong hơn 3 thập niên, EVN với mô hình tích hợp dọc đã đóng vai trò trung tâm điện khí hóa đất nước, giúp Việt Nam từ chỗ thiếu điện trở thành hệ thống điện hàng đầu khu vực. Nhưng những điều kiện làm nên thành công này đã thay đổi: phụ tải phân tán, năng lượng tái tạo bùng nổ, cơ chế mua bán điện trực tiếp và điện mặt trời mái nhà xuất hiện, cùng nhu cầu đầu tư hạ tầng điện lên tới hàng trăm tỷ USD trong các thập kỷ tới. Nếu vẫn bám vào tư duy “chỉ cần đủ điện”, ngành điện sẽ bị trượt nhịp so với yêu cầu chuyển dịch năng lượng và phát triển thị trường điện cạnh tranh. Đây không còn là lựa chọn mang tính cải tiến kỹ thuật; nó là yêu cầu cấu trúc cho một giai đoạn phát triển hoàn toàn khác.
EVN cải cách: Từ doanh nghiệp tích hợp dọc sang “hệ sinh thái” nhiều chủ thể
Bản chất của EVN cải cách không phải là “chẻ nhỏ” tập đoàn cho bằng được, mà là sắp xếp lại vai trò các mắt xích trong chuỗi giá trị điện năng. Hiện EVN vừa là nhà phát điện, đơn vị mua buôn, phân phối, vừa thực hiện nhiệm vụ an ninh năng lượng và các mục tiêu kinh tế – xã hội. Khi thị trường điện cạnh tranh hình thành, việc “gộp” từng ấy chức năng trong một chủ thể tạo ra xung đột lợi ích và làm mờ ranh giới giữa phần thị trường với phần độc quyền tự nhiên.
Cải cách đúng nghĩa phải phân tách khâu truyền tải – điều độ (gắn với an ninh hệ thống) khỏi các khâu có thể cạnh tranh như phát điện, bán buôn, bán lẻ. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Mục tiêu không phải là làm cho EVN nhỏ đi, mà là làm cho vai trò của từng chủ thể trở nên rõ ràng hơn”. Điều đó đồng nghĩa EVN vẫn giữ vai trò chiến lược, nhưng phải chấp nhận chơi trên sân chung, nơi các nhà đầu tư tư nhân, đơn vị phân phối địa phương và nhà cung cấp dịch vụ năng lượng cùng tham gia trên cùng một bộ luật, một cơ chế giá.
Cạnh tranh điện Việt Nam: Lộ trình nhiều cấp độ và tranh luận chính sách
Chính phủ đang bàn thảo một lộ trình nhiều cấp độ để xây dựng thị trường điện cạnh tranh, với dự thảo Quyết định về thị trường điện cạnh tranh dựa trên Luật Điện lực và các nghị quyết chiến lược đến 2050. Kế hoạch này không chỉ nói về kỹ thuật vận hành, mà chạm trực tiếp vào câu chuyện quyền lực thị trường, giá điện và khả năng thu hút đầu tư mới vào hệ thống điện.
Theo Bộ Công Thương, một trong những mốc quan trọng là vận hành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh chậm nhất vào năm 2030, đi cùng việc hoàn thiện thị trường bán buôn và chuyển dần sang mô hình nhiều người mua. Đây là câu trắc nghiệm chính sách khó: nếu mở quá chậm, Việt Nam khó hấp dẫn dòng vốn tư nhân; nếu mở quá nhanh, rủi ro an ninh năng lượng và biến động giá sẽ đổ lên vai người dùng. Hai Phó Thủ tướng đã yêu cầu rõ ràng rằng triển khai lộ trình thị trường điện cạnh tranh phải song song, đồng bộ với Đề án tái cơ cấu EVN, không chồng chéo và bám sát các chủ trương cấp cao.
Thị trường điện cạnh tranh và giá điện: Người dùng được gì, lo gì?
Mọi cải cách chỉ có ý nghĩa nếu trả lời được câu hỏi: người dân và doanh nghiệp được lợi hay chịu thêm rủi ro? Dự thảo thị trường điện cạnh tranh đặt mục tiêu nâng cao minh bạch, hiệu quả trong mọi khâu – từ phát điện, truyền tải đến bán lẻ – để cuối cùng chi phí xã hội của điện năng phải hợp lý hơn. Thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, nếu vận hành đúng, sẽ cho phép lựa chọn nhà cung cấp, khuyến khích tiết kiệm năng lượng và mở cơ hội cho những mô hình như mua bán điện trực tiếp (DPPA) hay điện mặt trời mái nhà tự dùng.
Tuy nhiên, cải cách giá điện là mặt còn lại của đồng xu. Chính phủ thống nhất định hướng từng bước cải cách giá bán lẻ điện theo lộ trình, đồng thời đánh giá tác động và thiết kế cơ chế hỗ trợ các nhóm dễ tổn thương để bảo đảm an sinh xã hội. Một phát biểu có thể trích dẫn là: “Thị trường điện cạnh tranh không đồng nghĩa bỏ vai trò doanh nghiệp nhà nước, mà đòi hỏi minh bạch hóa nghĩa vụ công ích và an ninh năng lượng”. Nói cách khác, người dùng có quyền kỳ vọng dịch vụ tốt hơn, nhưng cũng phải chuẩn bị cho một cấu trúc giá điện phản ánh chi phí thực tế nhiều hơn trước.
TP.HCM – phòng thí nghiệm sống cho mô hình mới và bước đi tiếp theo
Không phải ngẫu nhiên mà TP.HCM và vùng phụ cận được xem là “phòng thí nghiệm” cho tái cơ cấu thị trường điện. Sau khi sáp nhập thêm Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu, TP.HCM trở thành siêu đô thị kiêm trung tâm công nghiệp, cảng biển và năng lượng lớn nhất cả nước, với sản lượng điện nhận 7 tháng đầu năm khoảng 34,3 tỷ kWh (17% sản lượng toàn quốc) và công suất cực đại 9.668 MW, tăng 26% so với cùng kỳ năm trước.
Trong bối cảnh phụ tải bùng nổ và nhiều nguồn phân tán mới, EVNHCMC và NSMO đã ký thỏa thuận hợp tác mới, kế thừa và mở rộng bản ký từ 4/2022, nhằm phối hợp điều độ hệ thống, vận hành nguồn phân tán, phụ tải công nghệ cao, điện mặt trời mái nhà và hệ thống lưu trữ, chia sẻ dữ liệu và dự báo phụ tải. Đây là hình mẫu mà các đô thị khác sẽ phải học theo nếu muốn tồn tại trong một thị trường điện cạnh tranh. Trên bình diện quốc gia, Bộ Công Thương được giao hoàn thiện Đề án tái cơ cấu EVN cùng dự thảo Quyết định về thị trường điện cạnh tranh để báo cáo cấp có thẩm quyền trong tháng 9/2026, đánh dấu một mốc chính trị – thể chế quan trọng cho chặng đường cải cách tiếp theo.
Kết luận, Việt Nam đang rời bỏ mô hình “EVN làm tất cả” để tiến tới một thị trường điện cạnh tranh nhiều cấp độ, nơi EVN vẫn giữ vai trò trụ cột nhưng phải chơi trong luật chơi mới. Thành công hay thất bại của tái cơ cấu thị trường điện sẽ không chỉ đo bằng số nhà máy hay đường dây mới, mà bằng khả năng bảo đảm điện ổn định, giá hợp lý và cơ hội tham gia công bằng cho mọi chủ thể – từ nhà đầu tư lớn đến hộ gia đình lắp một hệ thống điện mặt trời mái nhà.
