Tuyển sinh chuyên Nhật bằng bài thi tiếng Anh: câu chuyện công bằng hay thuận tiện?
Tranh cãi về tuyển sinh chuyên Nhật bằng bài thi tiếng Anh tại một trường THPT chuyên ở Hải Phòng là xung đột giữa mục tiêu đánh giá năng lực ngoại ngữ tổng quát và yêu cầu tôn trọng sự đầu tư lâu dài của học sinh vào tiếng Nhật, đặt ra câu hỏi về công bằng, minh bạch và định hướng phát triển hệ thống trường chuyên ngoại ngữ trong bối cảnh cạnh tranh cao vào lớp 10. Giữa tháng 9/2026, UBND thành phố phê duyệt phương thức tuyển sinh mới cho các trường THPT công lập và trường chuyên, trong đó có Trường THPT chuyên Trần Phú và Trường THPT chuyên Nguyễn Trãi. Trường Trần Phú có 19 lớp chuyên ở nhiều môn, gồm cả các ngoại ngữ như tiếng Anh, Pháp, Nga, Trung, Nhật, Hàn. Điểm mấu chốt gây tranh luận là lớp chuyên Nhật chỉ tuyển tối đa 50% chỉ tiêu bằng bài thi tiếng Nhật chuyên, phần còn lại dùng bài thi tiếng Anh. Sự thay đổi này thay thế mô hình trước đây, vốn tuyển 100% lớp 10 chuyên Nhật bằng bài thi tiếng Nhật chuyên. Việc "vào lớp 10 chuyên tiếng Nhật bằng bài thi tiếng Anh" được công bố mà không có lộ trình chuẩn bị dài đã khiến nhiều phụ huynh cảm giác bị đặt vào thế đã rồi, đặc biệt với những gia đình có con đầu tư học tiếng Nhật từ tiểu học đến hết THCS. Vấn đề không chỉ nằm ở tỷ lệ 50% mà nằm ở triết lý tuyển sinh: lựa chọn môn thi không trùng với môn chuyên có đang phủ nhận công sức học sinh và làm méo mó khái niệm lớp chuyên ngôn ngữ?
Phụ huynh lo lắng: công sức học tiếng Nhật có nguy cơ “uổng phí”
Từ góc nhìn phụ huynh, phương thức tuyển sinh chuyên Nhật mới bị coi là vênh giữa thông điệp và hành động. Suốt nhiều năm, lớp chuyên Nhật tại Trường THPT chuyên Trần Phú tuyển sinh 100% bằng bài thi tiếng Nhật chuyên. Gia đình đã dựa trên tiền lệ đó để hoạch định lộ trình học tập cho con: đăng ký học thêm, luyện chuẩn JLPT, đầu tư thời gian và kỳ vọng nghề nghiệp liên quan tiếng Nhật. Khi thành phố phê duyệt việc chỉ tuyển tối đa 50% bằng tiếng Nhật, phần còn lại bằng tiếng Anh, cảm giác đầu tiên là bị thiệt thòi. Một phụ huynh có con đạt trình độ giữa N4 và N3 sau ba năm học tiếng Nhật cho rằng quyết định này làm giảm đáng kể cơ hội trúng tuyển chuyên Nhật vì tỷ lệ chọi bị đẩy lên. Với chỉ 35 chỉ tiêu cho lớp 10 chuyên tiếng Nhật, việc mất một nửa suất cho thí sinh thi bằng bài thi tiếng Anh khiến các em “chính hiệu” tiếng Nhật bị ép đứng chung một hàng với những người không cần chứng minh năng lực Nhật ở vòng tuyển sinh. Đây là bất cập rất khó thuyết phục nếu nhà trường và ngành giáo dục không đưa ra được lý do chuyên môn đủ thuyết phục về việc chọn tiếng Anh làm môn thi song song cho tuyển sinh chuyên Nhật.
Mâu thuẫn giữa môn chuyên và môn thi tuyển: rối cho cả dạy và học
Mâu thuẫn cốt lõi của phương thức tuyển sinh hiện tại nằm ở sự lệch pha giữa môn chuyên và môn thi tuyển. Lớp chuyên Nhật nhưng một nửa học sinh được chọn qua bài thi tiếng Anh khiến tiêu chí đầu vào trở nên khó hiểu: năng lực tiếng Nhật không còn là điều kiện tiên quyết cho tất cả thí sinh. Theo phản ánh của phụ huynh, khi trúng tuyển, nhóm học sinh đã có nền tảng Nhật ở mức N4–N3 sẽ phải học chung với những bạn chưa từng học Nhật. Sự chênh lệch này không chỉ tạo gánh nặng cho giáo viên, buộc họ “kéo” lớp ở hai tốc độ khác nhau, mà còn dễ hình thành hai “tầng” học sinh trong cùng một lớp chuyên. Đáng nói hơn, 50% học sinh đã học tiếng Nhật nhưng không vào được lớp chuyên Nhật sẽ mất lợi thế khi thi chuyên Anh hoặc môn chuyên khác. Ở góc độ chính sách, việc dùng tiếng Anh làm cầu nối tuyển sinh cho nhiều ngôn ngữ là xu hướng dễ hiểu, nhưng áp dụng mà không tính kỹ hệ quả sư phạm và tâm lý có thể biến định hướng quốc tế hóa thành cảm nhận bất công. Đây là bài toán về thiết kế phương thức tuyển sinh, không phải lỗi của học sinh giỏi tiếng Anh hay tiếng Nhật.
Công bằng trong cơ hội học tập: không thể đo bằng một bài thi duy nhất
Nhìn rộng hơn, tranh cãi quanh tuyển sinh chuyên Nhật cho học sinh lớp 10 cho thấy hệ thống trường chuyên đang đứng giữa hai áp lực: chuẩn hóa theo hướng dùng tiếng Anh như thước đo chung, và đảm bảo công bằng cho các nhóm học sinh theo các ngôn ngữ khác nhau. Nhiều phụ huynh lo con mất cơ hội vào lớp 10 chuyên Nhật tại Trường THPT chuyên Trần Phú, đồng thời lo lắng cho cả đường hướng nghề nghiệp sau này nếu công sức học tiếng Nhật bị đứt đoạn ở ngưỡng THPT. Một câu nói đáng suy ngẫm là: "Trong đó, 50% học sinh dự thi bằng bài thi tiếng Anh là không công bằng với các học sinh đã và đang theo học tiếng Nhật từ cấp tiểu học, trung học cơ sở". Công bằng ở đây không chỉ là chia đều chỉ tiêu, mà là tôn trọng nỗ lực đã đầu tư và cung cấp lựa chọn hợp lý để các em tiếp tục phát triển sở trường. Nếu tiếng Anh được chọn làm tiêu chí phụ, phải có giải pháp bù đắp, ví dụ mở thêm lớp Nhật–Anh, hay cho phép xét tuyển kết hợp trên cả hai môn, thay vì “nửa Nhật, nửa Anh” như cách phân chỉ tiêu hiện nay.
Cần đối thoại và lộ trình rõ ràng cho mọi thay đổi phương thức tuyển sinh
Điểm tích cực trong câu chuyện là phụ huynh không chọn im lặng. Gần 100 phụ huynh đã gửi tâm thư, đề xuất cơ quan quản lý xem xét lại phương thức tuyển sinh chuyên Nhật tại Trường THPT chuyên Trần Phú. Họ kiến nghị giữ nguyên mô hình tuyển 100% chỉ tiêu bằng bài thi tiếng Nhật chuyên cho năm học 2027–2028, đồng thời nghiên cứu mở rộng quy mô thành hai lớp: Nhật–Nhật và Nhật–Anh, cùng một lộ trình thông tin rõ ràng để gia đình và học sinh có thời gian chuẩn bị. Đó là những đề xuất mang tính xây dựng, không phủ nhận mong muốn nâng cao vai trò tiếng Anh, mà đòi hỏi sự minh bạch, nhất quán trong định hướng trường chuyên. Về lâu dài, mọi thay đổi phương thức tuyển sinh cần tuân thủ ba nguyên tắc: thông báo sớm, giải thích công khai tiêu chí chuyên môn, và đánh giá tác động với từng nhóm học sinh. Bài thi tiếng Anh có thể là công cụ hữu ích, nhưng không nên trở thành rào cản vô hình chặn đường học sinh đã gắn bó với tiếng Nhật nhiều năm. Một hệ thống tuyển sinh công bằng phải nhận diện và bảo vệ những nỗ lực đó, thay vì để tranh cãi bùng lên mỗi khi chính sách đổi hướng.
