Khoản thu trường học: chủ động hiểu để khỏi bị “móc thêm ví”
Khoản thu trường học là toàn bộ số tiền người học và phụ huynh phải chi trả hoặc tự nguyện đóng góp cho cơ sở giáo dục, bao gồm học phí, bảo hiểm bắt buộc, các dịch vụ hỗ trợ, chi phí học tập hợp pháp và khoản tài trợ, được quy định bằng văn bản, có mức trần cụ thể và phải công khai, minh bạch để tránh các khoản thu ẩn gây thiệt thòi cho gia đình học sinh.
Điểm tích cực trong năm học mới là Sở Giáo dục Nghệ An và Sở Giáo dục TP.HCM đều đã ban hành văn bản hướng dẫn quản lý thu chi giáo dục, công khai danh mục và mức các khoản thu, yêu cầu không tự đặt thêm ngoài quy định. Điều này đặt phụ huynh vào vị thế chủ động: ai nắm được quy định thì sẽ nhận ra ngay đâu là khoản thu hợp pháp, đâu là khoản “lạ” cần chất vấn. Thay vì im lặng nộp tiền cho xong, đã đến lúc cha mẹ nhìn bảng thu đầu năm như một bản hợp đồng cần đọc kỹ, so sánh với văn bản hướng dẫn và yêu cầu nhà trường giải trình rõ ràng.
Học phí năm 2026-2027 và các chính sách miễn, hỗ trợ
Với học phí năm 2026-2027, phụ huynh cần hiểu đây không phải con số trường tùy ý áp đặt, mà là căn cứ để ngân sách Nhà nước cấp bù và hỗ trợ, đặc biệt ở bậc công lập. Tại Nghệ An, mức học phí được xác định cụ thể: mầm non và tiểu học 280.000 đồng/người học/tháng, trung học cơ sở 290.000 đồng/người học/tháng, trung học phổ thông 300.000 đồng/người học/tháng. Trường hợp dạy trực tuyến, mức thu bằng 80% học trực tiếp, tránh chuyện thu đủ khi chất lượng và chi phí thực tế đã thay đổi.
Quan trọng hơn, các chính sách miễn học phí công lập, giảm, hỗ trợ học phí và hỗ trợ chi phí học tập không đứng yên mà được cập nhật theo văn bản có hiệu lực tại thời điểm thực hiện. Nghĩa là phụ huynh có quyền yêu cầu nhà trường áp dụng chính sách mới nhất, chứ không phải “theo năm trước cho tiện”. Với cơ sở dân lập, tư thục, mức hỗ trợ học phí bằng mức học phí công lập tương ứng nhưng không vượt mức thu thực tế của trường. Nói cách khác, nếu con bạn học ngoài công lập, vẫn có thể được hỗ trợ trên khung công lập, và đó là điều phụ huynh phải chủ động hỏi và đòi hỏi.
Chi phí học tập hợp pháp và nghĩa vụ lập dự toán chi tiết
Bên cạnh học phí, một “rừng” khoản thu khác gắn với chi phí học tập hợp pháp dễ khiến phụ huynh rối. TP.HCM đã xác định rõ danh mục dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục trong trường công lập như suất ăn trưa, suất ăn sáng, nước uống, dịch vụ bán trú, nhân viên nuôi dưỡng, đưa đón, công nghệ học tập số, hoạt động ngoại khóa, kỹ năng sống, học bơi, sử dụng máy lạnh, trông giữ trước – sau giờ học, trông giữ xe… kèm mức thu tối đa. Những khoản này không bị cấm, nhưng phải gắn với chất lượng dịch vụ tương xứng và không vượt trần quy định.
Điểm mấu chốt là quản lý thu chi giáo dục: cơ sở giáo dục bắt buộc phải lập dự toán chi tiết cho từng nội dung thu ngoài học phí, tính đúng, tính đủ các chi phí hợp lý, phù hợp điều kiện cơ sở vật chất và nhu cầu người học. Ở Nghệ An, yêu cầu còn chặt hơn: mọi dự toán thu – chi phải được công khai trước khi thực hiện, các dịch vụ chỉ cung cấp khi có nhu cầu, sự đồng thuận và đăng ký tự nguyện bằng văn bản của cha mẹ học sinh. Câu nói đáng nhớ với phụ huynh là: “Không tự đặt ra các khoản thu ngoài danh mục cho phép”. Khi thấy khoản nào không có trong văn bản, phụ huynh hoàn toàn có cơ sở để từ chối.
Nhận diện khoản thu ẩn: từ tiền trực trưa tới chi phí điều hòa
Khoản thu ẩn thường không xuất hiện trong văn bản, nhưng lại được đưa vào giấy thông báo hoặc thỏa thuận miệng dưới những cái tên nghe có vẻ hợp lý. Nghệ An đã chỉ thẳng những “chiêu” phổ biến: dịch vụ bán trú phải gộp toàn bộ chi phí trực tiếp của suất ăn, không tách riêng “tiền công người nấu ăn” để thu thêm; đồ dùng bán trú chỉ được thu khi trang bị lần đầu hoặc thay thế do hư hỏng. Việc trông giữ học sinh ngoài giờ, nghỉ trưa không được thu riêng "tiền trực trưa", "tiền giáo viên trực bán trú" ngoài mức thu dịch vụ trông giữ đã quy định.
Ngay cả các chi phí tưởng như dễ mập mờ như điều hòa, bình nước nóng lạnh cũng được chặn lại: trường chỉ được tính tiền điện vận hành, bảo dưỡng, sửa chữa thực tế, không được đưa chi phí mua mới thiết bị vào mức thu. Với các dịch vụ kỹ năng sống, STEM/STEAM, đưa đón, trông giữ xe hay chăm sóc ngoài giờ, nhà trường chỉ được lựa chọn dịch vụ phù hợp nhu cầu thực tế, dựa trên đăng ký tự nguyện bằng văn bản của phụ huynh và không được đặt ra khoản thu ngoài danh mục. Nếu phụ huynh thấy dòng tiền nào không gắn với dịch vụ cụ thể và không có trong quy định, đó gần như chắc chắn là khoản thu ẩn.
Vận động tài trợ và trách nhiệm của người đứng đầu nhà trường
Một “vùng xám” khác là vận động tài trợ. Nghệ An yêu cầu các trường thực hiện đúng quy trình 6 bước theo Thông tư 16/2018, bảo đảm nguyên tắc tự nguyện, công khai, minh bạch; không quy định mức bình quân, mức tối thiểu và không giao chỉ tiêu cho từng lớp hoặc giáo viên. Nghĩa là nhà trường được đề xuất, phụ huynh có quyền đồng ý hoặc không, và không ai được ép bạn đóng một khoản “gọi là tự nguyện nhưng lại bắt buộc”. Đây không chỉ là kỹ thuật tài chính, mà là thước đo văn hóa tôn trọng phụ huynh của mỗi cơ sở giáo dục.
Cùng với đó, yêu cầu về quản lý thu chi giáo dục ngày càng gắn với trách nhiệm cá nhân: người đứng đầu cơ sở giáo dục phải chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật về công tác thu, chi và công khai tài chính tại trường. Ở TP.HCM, mọi mức thu chỉ là mức tối đa; nhà trường có quyền thu thấp hơn nếu dự toán cho thấy chi phí thực tế không cao như trần. Kết luận cho phụ huynh là: hãy coi văn bản hướng dẫn thu chi như “lá chắn pháp lý” của mình. Đọc kỹ, đặt câu hỏi, đòi công khai dự toán và sẵn sàng nói không với khoản thu ẩn. Khi phụ huynh hiểu luật và lên tiếng, trường học sẽ khó lòng biến minh bạch thành hình thức.
