Khoảng cách nguy hiểm giữa quy hoạch và thực tế
Điện khí LNG là các dự án nhà máy khí tự nhiên hóa lỏng sử dụng khí LNG nhập khẩu để phát điện, được kỳ vọng bổ sung công suất lớn, giảm phụ thuộc vào than và hỗ trợ chuyển dịch năng lượng trong hệ thống điện quốc gia. Tuy nhiên, dù đã lựa chọn được nhà đầu tư cho phần lớn dự án, tiến độ triển khai đang bộc lộ những nút thắt cơ chế khiến mục tiêu quy hoạch khó thành hiện thực. Theo Kế hoạch thực hiện Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, đến năm 2030, mục tiêu đặt ra là 22.524 MW nhiệt điện LNG, tương đương khoảng 9,5% - 12,3% tổng công suất nguồn điện của hệ thống. Thế nhưng đến nay, cả nước mới chỉ có cụm Nhơn Trạch 3 và Nhơn Trạch 4 với tổng công suất 1.624 MW vận hành thương mại, tức mới đạt khoảng 7,2% mục tiêu năm 2030. Tại phiên họp Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm ngày 1/10, Bộ Công Thương cho biết trong 18 dự án LNG trọng điểm đang được theo dõi, mới 2 dự án khởi công, còn 14 dự án vẫn trong các bước chuẩn bị đầu tư. Con số “16/18 dự án đã có chủ” vì vậy không nói lên mức độ sẵn sàng, mà phơi bày khoảng cách nguy hiểm giữa quy hoạch trên giấy và năng lực triển khai ngoài thực địa.
Những dự án lớn đang đứng yên và áp lực thời gian
Nếu chỉ nhìn vào danh sách dự án điện LNG, nhiều người dễ lầm tưởng bức tranh đang tiến triển tốt. Thực tế, phần công suất đã vận hành hoặc có triển vọng rõ ràng mới đạt khoảng 2.824 MW khi tính thêm 1.200 MW giai đoạn I của LNG Hiệp Phước – dự án đã ký PPA với EVN và khởi công ngày 26/3/2026, dự kiến vận hành thương mại ba tổ máy trong các tháng 10, 11 và 12/2028. Nghĩa là mới khoảng 12,5% mục tiêu công suất điện khí LNG đến 2030. Trong khi đó, bốn dự án Sơn Mỹ I, Sơn Mỹ II, LNG Bạc Liêu và LNG Nghi Sơn có tổng công suất khoảng 9.200 MW, tương đương hơn 40% mục tiêu, nhưng chưa dự án nào bước vào xây dựng nhà máy chính. LNG Bạc Liêu công suất 3.200 MW đã được cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư hơn 5 năm, nhưng kết luận thanh tra giữa năm 2026 cho thấy dự án vẫn dừng ở giai đoạn chuẩn bị đầu tư. Quảng Trạch II công suất 1.500 MW đã ký hợp đồng EPC, được bàn giao mặt bằng nhưng đến đầu tháng 10/2026 vẫn chưa khởi công, dù kế hoạch là xây dựng từ tháng 11 và vận hành năm 2029. Bộ Công Thương từng ước tính toàn bộ quy trình từ lựa chọn nhà đầu tư đến thực hiện EPC của một dự án điện khí có thể mất 7-8 năm, trong khi mốc 2030 đã rất gần.
Điểm nghẽn thật sự: vốn, thị trường và cơ chế điện khí
Vấn đề của các dự án điện LNG không còn nằm ở việc tìm nhà đầu tư, mà ở khả năng hình thành những dự án đủ điều kiện tài chính, thương mại và kỹ thuật để ngân hàng chấp nhận rót vốn. PGS.TS Ngô Trí Long chỉ ra hai điểm nghẽn lớn trong phát triển điện khí LNG là vốn và thị trường. Các dự án cần lượng vốn rất lớn, thời gian thu hồi dài, trong khi các yếu tố như giá điện, sản lượng, tỷ giá và trách nhiệm khi biến động chưa rõ ràng, khiến dòng tiền không đủ thuyết phục cho quyết định cho vay và đầu tư. Ở phía thị trường, giá LNG nhập khẩu biến động mạnh, cách thức mua LNG và tính giá điện chưa rõ, cơ chế huy động các nhà máy điện khí chưa minh bạch, hạ tầng kho cảng, đường ống phải bảo đảm khả năng tiếp cận công bằng. Một trong những điểm đang được tranh luận nhiều nhất trong cơ chế điện khí là sản lượng điện hợp đồng tối thiểu dài hạn (Qc) trong PPA. Trong năm 2026, Bộ Công Thương đã đề xuất nâng tỷ lệ này lên ít nhất 75% và kéo dài thời gian áp dụng tối đa lên 15 năm nhằm hỗ trợ khả năng thu xếp tài chính. Nếu không có cam kết bao tiêu sản lượng đủ dài và đủ lớn, ngân hàng khó chấp nhận rủi ro, còn nhà đầu tư khó ra quyết định đầu tư cuối cùng.
DPPA: Cơ hội mở khóa nhưng đang bị giới hạn
Một hướng cải cách quan trọng được nhiều chuyên gia nhắc tới là mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) cho các dự án điện khí LNG. Về nguyên tắc, DPPA cho phép nhà máy điện khí LNG bán điện trực tiếp cho khách hàng sử dụng điện, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một bên mua duy nhất và cơ chế PPA truyền thống. Hiện cơ chế này mới chủ yếu gắn với mô hình lưới riêng, chưa trở thành công cụ phổ biến cho các dự án điện LNG quy mô lớn. Theo phân tích, việc cho phép dự án điện LNG áp dụng DPPA sẽ giúp bên mua và bên bán tự thỏa thuận Qc 10 năm, 15 năm hoặc lâu hơn, đồng thời có thể tự xây dựng đường dây truyền tải riêng hoặc thuê lại đường dây của EVN/nhà đầu tư khác và trả phí. Điều này trực tiếp giải quyết gốc rễ các vướng mắc về cam kết bao tiêu sản lượng tối thiểu và rủi ro hợp đồng mua bán điện dài hạn. Tuy nhiên, khi DPPA còn bị giới hạn, các nhà máy khí tự nhiên hóa lỏng vẫn phải chờ những điều chỉnh cơ chế điện khí đủ mạnh để tạo ra thị trường điện cạnh tranh và minh bạch hơn.
Cần một gói cải cách cơ chế đồng bộ để kịp mốc 2030
Nhìn vào tiến độ hiện nay, kỳ vọng phát triển 15 dự án điện LNG với tổng công suất 22.524 MW đến năm 2030 không thể đạt được nếu chỉ trông chờ vào nỗ lực riêng lẻ của từng nhà đầu tư. Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam đã đề xuất xây dựng một gói giải pháp đồng bộ tháo gỡ điểm nghẽn cho các dự án chưa đưa ra quyết định đầu tư cuối cùng (FID). PGS.TS Ngô Trí Long cũng nhấn mạnh cần đồng thời mở cả hai “khóa” vốn và thị trường: dòng tiền phải rõ ràng, hợp đồng đủ điều kiện vay vốn; tín hiệu giá minh bạch, thị trường có cạnh tranh và vận hành hiệu quả. Ở góc độ quản lý nhà nước, Cục Điện lực cho biết sẽ rà soát toàn bộ danh mục dự án LNG trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, phân loại theo mức độ sẵn sàng về đầu tư, đất đai, hạ tầng LNG, nguồn khí, thu xếp vốn và đấu nối, xác định nhóm dự án ưu tiên để tập trung tháo gỡ vướng mắc, tránh dàn trải nguồn lực. Cùng với đó, việc mở rộng DPPA, hoàn thiện cơ chế PPA và bảo đảm hạ tầng kho cảng, đường ống đồng bộ là điều kiện bắt buộc nếu muốn biến danh sách dự án điện LNG trên giấy thành các nhà máy khí tự nhiên hóa lỏng vận hành ngoài đời. Nếu không cải cách mạnh tay, câu chuyện “16 dự án có chủ nhưng chỉ 2 khởi công” sẽ còn kéo dài, đe dọa toàn bộ mục tiêu phát triển điện khí LNG đến 2030.
