Từ thiếu sách giáo khoa Hải Phòng đến một cuộc khủng hoảng giáo dục
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa Hải Phòng là tình trạng hàng trăm trường học trên địa bàn bước vào năm học 2026-2027 khi học sinh không được cấp đủ sách học, buộc nhà trường, phụ huynh và học sinh phải xoay xở bằng sách điện tử, phô tô và mượn tạm, qua đó phơi bày những lỗ hổng nghiêm trọng trong phân phối sách trường học và quản lý chuỗi cung ứng giáo dục ở địa phương. Ba tuần sau lễ khai giảng, vẫn có tới 367 trên tổng số 671 trường tiểu học, THCS, THPT thiếu sách giáo khoa, tương ứng 54,7% số trường. Đây không còn là sự cố kỹ thuật nhỏ, mà là khủng hoảng sách học ở một thành phố có hơn 860.000 học sinh phổ thông, với tổng nhu cầu khoảng 11,4 triệu bản sách giáo khoa 2026-2027.
Những con số biết nói: mức độ và diễn biến thiếu sách
Nếu nhìn vào các con số, mức độ khủng hoảng sách học ở Hải Phòng càng rõ ràng hơn. Tính đến ngày 25/9, 367 trường thiếu sách đồng nghĩa 145.461 học sinh thiếu ít nhất một cuốn sách, tổng cộng 438.208 cuốn sách giáo khoa bị thiếu. Ở bậc THPT, tình hình còn nặng nề hơn khi 117/129 trường thiếu sách, chiếm 90,7% tổng số trường. Trong khi đó, trên bình diện cả nước, tổng nhu cầu sách giáo khoa năm học 2026-2027 được thống kê khoảng 245,94 triệu bản, số sách còn thiếu đã giảm từ 2.718.946 xuống còn 776.259 bản, tương ứng khoảng 0,31% nhu cầu. "Tính đến ngày 29/9, toàn thành phố còn thiếu 85.000 bản sách, chiếm 0,75%", theo Sở GD-ĐT Hải Phòng. Những số liệu này cho thấy địa phương đã cải thiện, nhưng đi từ tỷ lệ thiếu hơn một nửa số trường đến con số 0,75% không thể coi là bình thường.
Tác động thực tế: khi học sinh phải học bằng PDF và bản phô tô
Đằng sau các tỷ lệ phần trăm và hàng trăm nghìn bản sách thiếu là những lớp học vận hành trong trạng thái chắp vá. Tại một trường THPT ở nội thành, do thiếu sách, từ đầu năm học đến nay, giáo viên phải trình chiếu sách điện tử trên lớp, còn bài tập gửi qua điện thoại dưới dạng file PDF. Ở một trường THCS có tiếng, phụ huynh buộc phải phô tô sách theo tuần để con kịp theo bài giảng trên lớp và ôn tập tại nhà. Tại xã Vĩnh Bảo – vùng đất học nổi tiếng – có thời điểm 1.283 học sinh (29,9%) ở ba trường thiếu tổng cộng 7.395 cuốn sách, trong đó thiếu ngay những đầu sách cốt lõi như Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh tập 1 ở hầu hết các khối. Việc thiếu sách giáo khoa khiến học sinh khó khăn trong học tập, phụ huynh mệt mỏi, bức xúc; thậm chí xuất hiện tình trạng gom sách để bán với giá cao hơn. Đây là một cái giá xã hội quá lớn chỉ vì khâu chuẩn bị sách giáo khoa không được làm đến nơi đến chốn.
Chuỗi cung ứng lạc nhịp và trục lợi giữa khoảng trống thị trường
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa Hải Phòng không chỉ là câu chuyện vài lô sách về chậm, mà là biểu hiện của một chuỗi cung ứng lạc nhịp ở ngay đầu năm học. Sở GD-ĐT địa phương thừa nhận nhiều nguyên nhân: khâu in ấn, cung ứng; khâu đăng ký mua sách tại trường; và việc cập nhật, đối chiếu số liệu giữa trường, đơn vị cung ứng, học sinh chưa kịp thời. Việc đăng ký mua tại trường mang tính tự nguyện, một bộ phận gia đình không đăng ký mà tự mua ở điểm phát hành, đến khi ngoài thị trường không còn sách mới quay lại trường đăng ký, khiến bổ sung bị chậm. Khoảng trống phân phối sách trường học này tạo ra cơ hội cho trục lợi: có tình trạng gom sách giáo khoa để bán với giá cao hơn. Khi tài liệu học tập trở thành đối tượng đầu cơ, hệ thống quản lý không chỉ yếu ở khâu kỹ thuật, mà còn thất bại trong việc bảo vệ tính công bằng tối thiểu của giáo dục phổ thông.
Từ giải pháp tình thế đến yêu cầu cải tổ dài hạn
Điểm sáng là đến ngày 7/10, cơ bản các trường ở Hải Phòng đã đủ sách giáo khoa phục vụ dạy học; chỉ còn thiếu một số đầu sách tập 2 và chuyên đề lớp 11. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam liên tục chuyển sách mới về, dự kiến hoàn thành bổ sung đến hết 3/10, cùng với việc sở phối hợp để bảo đảm nguồn cung. Trong lúc chờ sách bản in, các trường được yêu cầu khai thác sách giáo khoa điện tử dưới dạng PDF, mượn sách từ thư viện, điều chuyển sách giữa các cơ sở và vận động phụ huynh hỗ trợ các bộ sách dư thừa. Các giải pháp này đã giúp tránh gián đoạn dạy và học, nhưng chỉ là tình thế. Nếu việc phân phối sách trường học vẫn dựa chủ yếu vào đăng ký tự nguyện, số liệu rời rạc và khâu cung ứng đa tầng trung gian, khủng hoảng sách học hoàn toàn có thể lặp lại ở mỗi năm học mới. Câu chuyện Hải Phòng là lời cảnh tỉnh rằng sách giáo khoa 2026-2027, cũng như những năm sau, cần được đặt trong một cơ chế đặt hàng, dự báo nhu cầu và giám sát thị trường chặt chẽ hơn, coi đó là hạ tầng thiết yếu của hệ thống giáo dục chứ không phải mặt hàng lưu thông thông thường.
