Khủng hoảng sách giáo khoa: Con số nhỏ, hệ quả lớn
Khủng hoảng sách giáo khoa thiếu trong năm học mới là tình trạng một bộ phận học sinh chưa có đủ sách khi khai giảng, dù tổng số sách in ra gần đáp ứng toàn bộ nhu cầu đã được các địa phương thống kê và báo cáo làm căn cứ cung ứng trên phạm vi cả nước.
Đến ngày 21/9, cả nước vẫn còn hơn 776.000 bản sách giáo khoa thiếu, tương đương khoảng 0,31% tổng nhu cầu. Nghe qua, đây là tỷ lệ nhỏ trên quy mô 245,94 triệu bản SGK mà các địa phương thống kê cho năm học mới. Nhưng với mỗi học sinh, thiếu đúng cuốn sách đang học đồng nghĩa với việc bị bỏ lại phía sau ngay từ những tuần đầu năm học. Thiếu sách giáo khoa đầu năm học không chỉ là chuyện in thiếu hay phân phối chậm; đó là vấn đề công bằng trong tiếp cận giáo dục. Thước đo của cung ứng SGK không phải số cuốn đã in mà là học sinh có đủ sách khi bước vào năm học.
Một câu nói có thể trích dẫn được ở đây là: "Đến ngày 21/9, cả nước còn thiếu hơn 776.000 bản sách giáo khoa (SGK), khoảng 0,31% tổng nhu cầu". Con số đó nhắc chúng ta rằng chỉ cần một khâu trục trặc trong quản lý phân phối sách là đủ tạo ra một cuộc khủng hoảng niềm tin ở phụ huynh và học sinh.
Đường đi của sách: Từ dự báo lệch đến cung ứng chậm
Nhìn vào chuỗi cung ứng SGK 2026-2027, điểm nghẽn đầu tiên nằm ở khâu dự báo nhu cầu. Việc chuyển sang bộ sách giáo khoa thống nhất đã làm thay đổi cơ cấu đầu sách, trong khi sáp nhập, điều chỉnh quy mô trường lớp khiến các số liệu đăng ký cũ nhanh chóng lạc hậu. Cùng lúc, một số địa phương triển khai cấp hoặc cho mượn sách miễn phí, tác động trực tiếp đến quyết định mua của phụ huynh. Nhưng những biến động khách quan này không đủ để biện minh cho việc đến sau khai giảng học sinh vẫn chưa có đủ sách.
Thực tế cho thấy số SGK còn thiếu đã giảm mạnh, từ 2.718.946 bản ngày 15/9 xuống còn 776.259 bản vào 17h ngày 20/9, tương đương 0,31% tổng nhu cầu. Điều đó chứng tỏ năng lực in ấn và điều chuyển sách là có, vấn đề là việc dự báo và tổ chức cung ứng đã không theo kịp biến động. Điều cần nhìn lại là cách dự báo, truyền đạt chính sách, tổ chức cung ứng và kiểm tra kết quả. Khi nhà xuất bản và đơn vị phát hành không có số liệu chắc chắn, họ bị kẹt giữa rủi ro tồn kho nếu nhập nhiều và nguy cơ sách giáo khoa thiếu nếu nhập ít.
Một biến động có thể khách quan; việc dự báo và ứng phó với nó vẫn thuộc trách nhiệm tổ chức thực hiện. Nếu chủ trương thống nhất bộ sách và sắp xếp lại trường lớp đã có thời gian chuẩn bị, thì việc để nhu cầu thực tế đi chệch khỏi kế hoạch cung ứng là lỗi ở cách quản lý phân phối sách, không phải ở những con số biết nói.
Giải bài toán sách thiếu: Từ chiến dịch chữa cháy đến cơ chế dài hạn
Sau khi những bất cập bị phơi bày, hệ thống đã phải chuyển sang chế độ “chữa cháy” với tốc độ cao. Theo báo cáo gửi Thủ tướng, khoảng 99,69% nhu cầu SGK đã được đáp ứng vào ngày 20/9 khi số sách thiếu giảm còn 776.259 bản. Và đến hết ngày 24/9, toàn bộ 776.259 bản SGK còn thiếu phục vụ năm học 2026-2027 đã được phát hành bổ sung, bảo đảm cung ứng theo nhu cầu đã báo cáo. Đây là một câu trích dẫn đáng chú ý: "Đến hết ngày 24/9, toàn bộ 776.259 bản SGK còn thiếu phục vụ năm học 2026-2027 đã được phát hành bổ sung".
Không dừng ở đó, từ nay đến hết ngày 30/9, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tiếp tục in bổ sung và cung ứng khoảng 2.995.949 bản SGK về các địa phương. Số sách này nhằm đáp ứng nhu cầu phát sinh của học sinh, thư viện nhà trường và dự phòng thiên tai, bão lũ. Đồng thời, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu các tỉnh, thành phố phối hợp với đơn vị xuất bản, phát hành để bảo đảm cung ứng SGK đầy đủ, kịp thời. Đây không chỉ là chiến dịch cấp tốc cho năm học mới sách mà còn là phép thử cho khả năng điều phối trên toàn hệ thống.
Tuy nhiên, việc phát hành bổ sung thành công không nên khiến chúng ta ngủ quên trên chiến thắng. Giải quyết hết số sách thiếu là cần thiết, nhưng sửa những mắt xích khiến sách đến chậm mới là bài học lâu dài. Nếu không thay đổi cơ chế quản lý phân phối sách, mỗi năm học mới chúng ta sẽ lại phải tung ra những chiến dịch “giải cứu” sách giáo khoa thiếu với chi phí niềm tin ngày càng lớn.
Bài học hệ thống: Quản lý phân phối sách phải dựa trên dữ liệu sống
Cuộc khủng hoảng cung ứng SGK 2026-2027 phơi bày một thực tế: hệ thống quản lý phân phối sách vẫn vận hành theo dữ liệu tĩnh, trong khi nhu cầu ngoài đời thay đổi từng tuần. Ở nhiều nơi, khi trường học không còn đứng ra bán sách tập trung, kênh dự báo truyền thống suy yếu. Thế nhưng, không bán sách không có nghĩa là không thể khảo sát nhu cầu; trường hoàn toàn có thể báo số học sinh cần sách, số được cấp hoặc cho mượn và số phải mua.
Một mắt xích khác là truyền thông chính sách. Nghị định 271/2026/NĐ-CP quy định miễn phí SGK từ năm học 2029-2030, đồng thời khuyến khích địa phương đủ điều kiện triển khai sớm. Nếu phụ huynh không được thông báo rõ con mình có được nhận sách không, nhận cuốn nào, khi nào, họ có xu hướng chờ sách miễn phí rồi mới quyết định mua. Điều này làm nhu cầu dồn sát khai giảng, khiến mọi kế hoạch cung ứng SGK 2026-2027 mất hiệu lực. Thông tin không rõ ràng vì thế trở thành một dạng "tắc nghẽn vô hình" trong chuỗi cung ứng.
Muốn tránh lặp lại, cần cập nhật nhu cầu theo từng trường, lớp, đầu sách ngay từ tuyển sinh; phân biệt sách còn dùng được, sách được cấp hoặc cho mượn và sách phải mua. Các địa phương phải thông báo sớm phạm vi, thời điểm cấp sách miễn phí đến từng phụ huynh. Nhà xuất bản và đơn vị phát hành cần công khai lượng tồn, tiến độ giao và có phương án điều chuyển. Nói cách khác, quản lý phân phối sách phải chuyển từ kiểu “báo cáo một lần, dùng cả năm” sang mô hình dựa trên dữ liệu sống, cập nhật liên tục.
Từ khủng hoảng đến cải cách: Đặt học sinh ở trung tâm chuỗi cung ứng SGK
Khủng hoảng sách giáo khoa thiếu lần này có thể xem là lời cảnh tỉnh hiếm hoi: mọi chỉ tiêu in ấn, mọi báo cáo hoàn thành đều vô nghĩa nếu vẫn còn những học sinh ngồi trong lớp mà không có sách. Thực tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đề nghị các trường tổ chức dạy học linh hoạt, khai thác SGK điện tử miễn phí, tăng cho mượn SGK tại thư viện và sử dụng lại những cuốn còn phù hợp. Đối với học sinh không có điều kiện sử dụng SGK điện tử, các địa phương được yêu cầu có giải pháp hỗ trợ để việc học không bị ảnh hưởng.
Về phía quản lý, các địa phương được đề nghị kiểm tra việc rà soát, đăng ký, tổng hợp nhu cầu và phối hợp cung ứng SGK; ở nơi còn thiếu sách phải làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm của cơ quan, đơn vị, cá nhân và có biện pháp phòng ngừa tái diễn. Trên thực tế, trách nhiệm phải gắn với từng mắt xích: Bộ phụ trách chỉ đạo, dự báo, điều phối; địa phương chịu trách nhiệm số liệu nhu cầu và triển khai chính sách; nhà xuất bản, đơn vị phát hành lo sản xuất, dự trữ và giao hàng; nhà trường cập nhật nhu cầu và hỗ trợ học sinh. Một trường đăng ký đúng hạn nhưng nhận sách muộn không thể chịu trách nhiệm như trường chậm báo nhu cầu.
Kết luận cần rút ra là: mỗi năm học mới sách phải đến tay học sinh đúng lúc, đủ số, đúng bộ, và đó phải trở thành chuẩn mực tối thiểu của hệ thống. Để đạt được chuẩn mực đó, các đơn vị xuất bản và phát hành buộc phải phối hợp chặt chẽ hơn với cơ quan quản lý để kịp thời cung ứng, còn cơ quan nhà nước phải coi quản lý phân phối sách là một phần của chất lượng giáo dục chứ không phải nhiệm vụ hậu cần phụ trợ. Khi học sinh được đặt ở trung tâm chuỗi cung ứng SGK, khái niệm "thiếu sách giáo khoa" mới dần trở thành chuyện của quá khứ.
