Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa: sự cố chưa từng có và câu hỏi trách nhiệm
Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là tình trạng sách học sinh không đủ tại nhiều địa phương ngay trước và sau ngày khai giảng, làm hàng trăm nghìn em không có sách học, gây bức xúc cho phụ huynh, đồng thời phơi bày lỗ hổng nghiêm trọng trong dự báo và thống kê nhu cầu, được các cơ quan của Quốc hội coi là sự cố lớn chưa từng có trong quản lý sách giáo khoa phổ thông. Chiều 21-9, vấn đề thiếu sách giáo khoa một lần nữa được đặt lên bàn nghị sự khi Ủy ban Thường vụ Quốc hội thảo luận báo cáo công tác dân nguyện. Việc thiếu sách giáo khoa ở các cấp học, trước và sau ngày khai giảng, xuất hiện trong báo cáo như một trong những nội dung khiến cử tri lo lắng, đi cùng các nỗi lo khác về chất lượng bữa ăn bán trú và chính sách giáo dục dành cho học sinh. Điều đáng nói, đây không phải trục trặc nhỏ mang tính kỹ thuật, mà là dấu hiệu cho thấy hệ thống quản lý cung ứng sách giáo khoa đang vận hành thiếu tầm nhìn và thiếu trách nhiệm.
Con số biết nói: hàng trăm nghìn cuốn sách bị thiếu không thể coi là chuyện nhỏ
Nếu chỉ nhìn tỷ lệ phần trăm, nhiều người có thể dễ dàng coi khủng hoảng cung ứng sách giáo khoa là chuyện cục bộ. Nhưng những con số được báo cáo cho thấy mức độ nghiêm trọng của tình trạng sách giáo khoa không đủ đối với đời sống thực tế của học sinh. Tính đến chiều 19-9, số lượng sách giáo khoa còn thiếu khoảng 900.000 cuốn, chiếm 0,25% trên tổng số 240 triệu bản phát hành. Một báo cáo khác tại phiên họp của Chính phủ cho biết vẫn còn thiếu trên 776.000 bản sách giáo khoa, chiếm khoảng 0,31%. Đây là những con số biết nói: mỗi tỷ lệ phần trăm nhỏ đều là hàng trăm nghìn học sinh không đủ sách học, hoặc phải xoay xở bằng nhiều cách thiếu ổn định. Khi một vật phẩm được chính Phó Thủ tướng xác định là “hàng hóa thiết yếu” như sách giáo khoa lại bị đứt gãy cung ứng, thì vấn đề không thể bị giản lược thành vài phần trăm thống kê.
Nguyên nhân sâu xa: dự báo sai, thống kê chậm và phụ thuộc vào chính sách miễn phí
Điều đáng phê phán nhất trong cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là nguyên nhân hoàn toàn nằm trong tay cơ quan quản lý. Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo xác định, công tác dự báo chưa sát là một nguyên nhân trực tiếp, cùng với việc nhiều tỉnh, thành dự kiến miễn phí sách giáo khoa khiến phụ huynh thụ động chờ nhà trường phát sách. Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường nhấn mạnh “việc dự báo, thống kê nhu cầu hoàn toàn thuộc trách nhiệm quản lý và chúng ta có thể làm sớm”. Thế nhưng thay vì chuẩn bị kế hoạch cung ứng, cập nhật số lượng học sinh và đầu sách cần thiết từ trước, hệ thống quản lý lại để mình bị động trước chính sách giáo dục mới, tạo ra khoảng trống để thiếu sách diễn ra cục bộ nhưng tập trung ở một số đầu sách và địa phương, đặc biệt vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới. Khi công tác dự báo không gắn với năng lực thực thi, mọi cam kết chính sách đều có nguy cơ trở thành khẩu hiệu.
Tác động đổ lên vai học sinh và phụ huynh: cái giá tinh thần và vật chất
Đằng sau những biểu đồ cung ứng là đời sống rất cụ thể của học sinh và phụ huynh. Báo cáo dân nguyện đã ghi nhận việc thiếu sách giáo khoa ở các cấp học trước và sau ngày khai giảng tại một số địa phương là nguyên nhân khiến cử tri lo lắng, đi cùng mối quan tâm về chất lượng bữa ăn bán trú và các chính sách chăm lo học sinh. Trong thực tế, thiếu sách khiến học sinh không có sách học, còn phụ huynh bức xúc vì mệt mỏi, vất vả, tốn kém hơn bình thường. Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường thẳng thắn nhìn nhận hậu quả đối với học sinh là thiếu sách, với phụ huynh là thiệt hại tinh thần và vật chất. Nguy hiểm hơn, hiện tượng gom sách, trục lợi, nâng giá bán, thậm chí lừa đảo mua bán sách trên mạng được phản ánh đã xuất hiện, nghĩa là khủng hoảng thiếu sách giáo khoa không chỉ là lỗi kỹ thuật, mà còn mở ra cơ hội cho các hành vi trục lợi bám vào khoảng trống quản lý.
Không chỉ xử lý dứt điểm, mà phải cam kết 100% học sinh có đủ sách
Trong bối cảnh sách học sinh được khẳng định là vật thiết yếu, các phản ứng chính sách giáo dục tới nay mới dừng ở mức khắc phục sự cố, chưa chạm tới yêu cầu về cam kết dài hạn. Phó Thủ tướng cho biết sáng cùng ngày, Thủ tướng và Phó Thủ tướng đã làm việc với Bộ Giáo dục để chỉ đạo xử lý dứt điểm tình trạng thiếu sách giáo khoa trước ngày 25-9, đồng thời yêu cầu xác định sách giáo khoa là hàng hóa thiết yếu để có cơ chế quản lý, cung ứng kịp thời, rà soát cơ cấu giá và tiếp tục giảm giá. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở “xử lý dứt điểm” từng năm học, khủng hoảng cung ứng sách sẽ lặp lại dưới hình thức khác. Đề xuất có sự cam kết 100% học sinh có đủ sách giáo khoa, với sự giám sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội, là yêu cầu tối thiểu để bảo vệ quyền được học trong điều kiện bình thường của học sinh, chứ không phải một mục tiêu xa xỉ. Khi Quốc hội đòi hỏi báo cáo số liệu cụ thể để trả lời cử tri, đó cũng là tín hiệu cho thấy thiếu sách giáo khoa đã trở thành thước đo trách nhiệm của toàn bộ hệ thống.
