Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa ở Đà Nẵng: không chỉ là chuyện vài cuốn sách
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa Đà Nẵng trước thềm khai giảng là tình trạng nhiều nhà sách trên địa bàn cùng lúc không có đủ các đầu sách từ tiểu học đến THPT, khiến phụ huynh phải đi nhiều nơi mua lẻ từng cuốn để ghép đủ bộ, thậm chí tính đến phương án mua sách cũ hoặc photo cho con dùng tạm khi chuẩn bị năm học mới. Điều đáng nói là sự thiếu hụt này diễn ra giữa cao điểm mua sắm, khi các gia đình dồn sức chuẩn bị năm học mới nhưng lại vấp vào bài toán không mua sách giáo khoa đủ bộ cho con. Chiều 20/8, ghi nhận tại nhiều nhà sách cho thấy các kệ sách từ cấp tiểu học đến THPT khuyết từng môn, có nơi phụ huynh phải ra về tay không. Vấn đề không chỉ nằm ở khối lớp “nóng” như 4, 7, 10 theo chương trình mới, mà lan rộng từ lớp 1 đến THPT. Người lớn đang làm khó trẻ em ngay ở bước khởi đầu năm học: thay vì tập trung vào tâm thế học tập, phụ huynh bị cuốn vào cuộc săn sách mang tính may rủi.
Phụ huynh chạy 7 nhà sách vẫn thiếu sách: hệ quả của tâm lý chờ đợi và thông tin mù mờ
Những câu chuyện phụ huynh bị “hành” vì sách cho thấy hệ thống phân phối và truyền thông chính sách đang có vấn đề. Có người chạy khắp Liên Chiểu, Hòa Khánh, Thanh Khê vẫn không mua đủ hai bộ sách lớp 3 và lớp 4 cho con. Có người phải nhờ người quen gom sách từ xã vùng ven rồi tiếp tục đi tìm cho đủ bộ. Trên các nhóm phụ huynh, sách cũ được gấp rút trao tặng, như một giải pháp tự phát trước một thiếu hụt mang tính hệ thống. Câu chuyện của chị Huệ Mẫn là minh họa rõ nhất: chủ quan mua muộn, chị đi đến 7 nhà sách vẫn thiếu một số cuốn cho con vào lớp 1 và phải lên sàn thương mại điện tử, nơi có đầu sách bài tập tiếng Anh lớp 1 giá niêm yết 35.000 đồng nhưng được rao 50.000 đồng. Đây không còn là bất tiện cá nhân, mà là dấu hiệu đầu cơ nhỏ lẻ xuất hiện ngay khi thị trường bị xáo trộn. Theo một số nhà sách, nhiều phụ huynh chờ thông tin cấp sách miễn phí hoặc chưa hiểu rõ việc sử dụng thống nhất một bộ sách giáo khoa nên dồn mua vào sát năm học. Khi cầu tăng đột biến trong thời gian ngắn, việc bổ sung hàng không kịp là điều gần như chắc chắn.
Nguyên nhân sâu xa: tâm lý chờ sách miễn phí và lỗ hổng dự báo cung cầu
Phía đơn vị phát hành thừa nhận họ phụ thuộc vào tiến độ bổ sung của nhà xuất bản, trong khi nhà xuất bản lại chỉ ra nguyên nhân chính nằm ở tâm lý chờ đợi chính sách miễn phí sách giáo khoa. Khi một số trường và học sinh không đăng ký, đặt hàng trước với công ty sách thiết bị học tập tại địa phương, toàn bộ nhu cầu bị dồn về các nhà bán lẻ trong vài tuần cận kề khai giảng. Kết quả là hiện tượng thiếu đầu sách cục bộ, không đủ trọn bộ – một “cơn sốt” được tạo ra bởi chính sự chần chừ của hệ thống. Theo lãnh đạo nhà xuất bản, đến ngày 15/8 đã cung ứng hơn 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo ra thị trường, đồng thời đang in bổ sung khoảng 9 triệu bản sách giáo khoa nữa để bảo đảm an ninh, an toàn sách và đáp ứng các nhu cầu phát sinh. Con số lớn cho thấy nguồn sách trên toàn hệ thống không thiếu, nhưng khâu điều phối chưa bám sát thực tế từng địa phương. Nói thẳng: nếu trường học, địa phương và nhà xuất bản cùng lập kế hoạch sớm, đăng ký rõ ràng, tình trạng phụ huynh phải mua lẻ khắp nơi để ghép bộ đã có thể giảm rất nhiều.
Sách dùng chung: giải pháp tình thế đang trở thành xu hướng cần được củng cố
Trong bối cảnh khan hiếm, mô hình sách dùng chung cho học sinh nổi lên như một cứu cánh thiết thực hơn là một hoạt động thiện nguyện bên lề. Toàn Đà Nẵng đã huy động 19.268 bộ sách giáo khoa mới và 16.219 bộ sách đã qua sử dụng thông qua các mô hình “Tủ sách dùng chung” và chương trình “Ngày yêu thương”, tổng cộng hơn 35.000 bộ sách đang được phân bổ về trường học để cho học sinh khó khăn mượn trước ngày khai giảng. Cùng với đó, thành phố dự kiến bố trí hơn 143,8 tỉ đồng để cung cấp sách giáo khoa dùng chung cho học sinh phổ thông và GDTX giai đoạn 2026-2029, giảm gánh nặng mua sắm đầu năm. Đáng chú ý, một xã đã vận động gần 2 tỉ đồng để trang bị hơn 91.000 cuốn sách vào thư viện, đảm bảo 100% học sinh được cấp sách giáo khoa miễn phí từ năm học mới. Một trường tiểu học cũng huy động nguồn lực tặng sách giáo khoa mới cho toàn bộ 245 học sinh lớp 1 với giá 136.500 đồng/bộ, tổng giá trị gần 35 triệu đồng. Đây là những mô hình cần được xem là trụ cột chính sách, không phải giải pháp “chữa cháy” mỗi mùa khai giảng. Nếu được thiết kế tốt, sách dùng chung không chỉ hỗ trợ học sinh khó khăn, mà còn giảm áp lực hàng hóa trong giai đoạn cao điểm và hạn chế cơ hội đầu cơ.
Từ Đà Nẵng đến Nha Trang: cảnh báo cho cả hệ thống trước mỗi mùa chuẩn bị năm học mới
Đáng lo hơn, tình trạng không mua được trọn bộ sách giáo khoa đã vượt ra ngoài Đà Nẵng, kéo dài đến Nha Trang với cùng kịch bản: thiếu một số môn, phụ huynh phải mua lẻ từng môn và chờ bổ sung, nhiều người tính đến phương án photo nếu không có sách kịp khai giảng. Khi một địa phương gặp trục trặc có thể xem là sự cố, nhưng khi nhiều địa phương cùng thiếu, đó là dấu hiệu lỗ hổng hệ thống. Nhà xuất bản khẳng định sẽ tiếp tục bám sát tình hình, phối hợp với địa phương để điều phối nguồn sách, bảo đảm 100% học sinh có đủ sách giáo khoa trước ngày khai giảng, đồng thời đẩy mạnh sách giáo khoa điện tử miễn phí như một kênh hỗ trợ linh hoạt. Tuy nhiên, nếu phụ huynh vẫn dồn mua vào phút cuối và trường học không chủ động đăng ký, mọi nỗ lực ở trung ương sẽ tiếp tục bị “nghẽn” ở khâu thực thi. Chuẩn bị năm học mới không thể là cuộc chạy nước rút mỗi tháng 8. Cần coi câu chuyện thiếu sách năm nay như một lời cảnh báo: hệ thống giáo dục phải chuyển sang cơ chế dự báo, đặt hàng và chia sẻ tài nguyên (sách dùng chung, thư viện) sớm, thay vì chờ khủng hoảng rồi mới tung giải pháp khẩn cấp.
