Thiếu sách giáo khoa: Khi chuẩn bị năm học biến thành cuộc săn đầy căng thẳng
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là việc ngay trước thềm năm học mới, phụ huynh phải chạy khắp nhiều nhà sách, thậm chí xin nghỉ làm, nhưng vẫn không thể mua đủ trọn bộ sách cần thiết cho con, khiến quá trình chuẩn bị năm học trở nên căng thẳng, tốn thời gian và chi phí thay vì là một bước chuẩn bị bình thường, chủ động cho gia đình và học sinh.
Những ngày cận khai giảng, cảnh phụ huynh ôm danh sách chạy ngược xuôi để mua sách năm học mới không còn là chuyện lạ. Nhiều người phải đi gần 10 nhà sách mà vẫn không mua đủ bộ sách giáo khoa cho con, mỗi nơi chỉ nhặt được 1–2 cuốn lẻ. Có người thậm chí xin nghỉ làm, dành cả ngày để “săn” đủ bộ sách cho con vì lo chờ đến cuối tháng 8 mới có sách thì không kịp bao bọc, dán nhãn, và con vào năm học trong tình trạng tay trắng. Đây không phải câu chuyện thiếu vài cuốn sách lẻ, mà là dấu hiệu của một hệ thống phân phối đang để phụ huynh gánh hết rủi ro và áp lực.
Những hành trình săn sách kiệt sức: Từ TP.HCM đến miền Tây
Nếu nhìn vào câu chuyện cụ thể của từng gia đình, sẽ thấy thiếu sách giáo khoa không phải khái niệm trừu tượng mà là những hành trình rất mệt mỏi. Ở TP.HCM, có phụ huynh cho biết từ chiều đến tối đã chạy gần 10 nhà sách nhưng chỉ mua được hai cuốn Toán và Tiếng Việt cho con học lớp 5; những cuốn còn lại ở đâu cũng báo hết sạch. Một phụ huynh khác chạy 5–6 nhà sách cho con lớp 1, đến hơn 21h vẫn phải tiếp tục đi vì chưa đủ bộ sách, cuối cùng phải chấp nhận mua thêm đồ dùng học tập không thật sự cần chỉ để được bán trọn bộ sách lớp 3 cho con.
Ở Cà Mau, Vĩnh Long, Đồng Tháp, nhiều gia đình cũng rơi vào cảnh tương tự: đi hết các nhà sách lớn nhỏ vẫn thiếu 3–4 môn trong một bộ sách. Có nhà phải để lại số điện thoại cho tất cả cửa hàng, chờ khi nào sách về sẽ được gọi. Một số chủ cửa hàng sách thừa nhận họ cũng “săn” từng cuốn từ các đại lý lớn rồi gom lại thành bộ, nhưng vì nguồn cung thiếu, nhiều lần đến nhập nguyên bộ cũng không được đáp ứng đủ. Khi chuỗi cung ứng hoạt động như trò ghép hình vụn vặt, người chịu mệt, chịu tốn kém cuối cùng vẫn là phụ huynh.
Nhà xuất bản nói đủ, phụ huynh vẫn thiếu: Trục trặc nằm ở đâu?
Điều nghịch lý là trong khi phụ huynh than thiếu sách, các con số từ phía nhà xuất bản và đơn vị phát hành lại rất “đẹp”. Đại diện một công ty sách – thiết bị giáo dục tại Cà Mau cho biết họ đã lên kế hoạch nhập khoảng 2,8 triệu bản sách giáo khoa cho năm học mới, hiện đã phân phối hơn 1,8 triệu bản, đạt khoảng 90% kế hoạch. Sở giáo dục địa phương cho hay các nhà xuất bản đã cung ứng hơn 80% lượng sách theo nhu cầu. Trên phạm vi cả nước, nhà xuất bản giáo dục thông tin đã đưa ra thị trường 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo; sản lượng sách giáo khoa đạt 148% so với cùng kỳ năm trước.
Nhưng những con số 80%, 90% hay 148% không giúp một học sinh có đủ bộ sách trên bàn vào ngày tựu trường. Khi sách được chuyển về theo từng đợt, đầu này có, đầu kia thiếu, phụ huynh muốn mua trọn bộ nhưng chỉ cần thiếu 1–2 cuốn là đành ngậm ngùi chờ tiếp. Đặc biệt, nhà xuất bản thừa nhận đang ưu tiên cung ứng cho các trường và hệ thống nhà sách của mình, nên các đại lý bên ngoài khan hiếm hơn. Nói cách khác, hệ thống đang coi phụ huynh mua lẻ là “ưu tiên thứ cấp”, dù chính họ mới là người trực tiếp chi tiền và chịu áp lực chuẩn bị năm học.
Nguyên nhân sâu xa: Cầu tăng, đăng ký chậm, phân phối thiếu minh bạch
Không thể phủ nhận một số nguyên nhân khách quan. Năm nay, nhiều địa phương thống nhất dùng chung một bộ sách giáo khoa, khiến nhu cầu tăng mạnh, đặc biệt ở các khối 1–6. Sở giáo dục một số tỉnh cho biết dù đã yêu cầu trường, xã/phường khảo sát nhu cầu từ cuối năm học trước, nhưng thực tế vẫn xuất hiện tình trạng đăng ký chưa đồng bộ, làm lệch cung – cầu ở từng đầu sách. Đại diện nhà xuất bản giáo dục cũng thừa nhận nhu cầu tăng đột biến, trường đăng ký thiếu thống nhất và phụ huynh chưa cập nhật đầy đủ thông tin, khiến một số nơi thừa, nơi khác lại thiếu.
Tuy vậy, đổ lỗi cho “nhu cầu tăng” không thể là câu trả lời chấp nhận được. Nếu đã biết cả nước dùng chung một bộ, việc dự báo và in ấn phải được chuẩn bị từ đầu, thay vì để dồn hết áp lực vào vài tuần trước khai giảng. Khi sách dồn về kênh trường học và hệ thống phát hành riêng, còn các đại lý độc lập thì thiếu hàng, phụ huynh bị đẩy vào thế phải chạy nhiều nơi, chấp nhận mua kèm thêm đồ dùng hoặc ngồi chờ điện thoại hẹn lấy sách. Đó không còn là thiếu cục bộ, mà là một cơ chế phân phối thiếu minh bạch, đặt quyền lợi của phụ huynh và học sinh xuống hàng thứ yếu.
Giải pháp thực tế: Từ minh bạch số liệu đến thay đổi cách chuẩn bị năm học
Điều tích cực là các cơ quan không đứng yên. Nhiều sở giáo dục đã có văn bản yêu cầu bảo đảm không để học sinh thiếu sách, đồng thời thúc các nhà xuất bản hoàn tất cung ứng phần còn lại trước thời điểm khai giảng. Nhà xuất bản giáo dục khẳng định đang gấp rút điều chuyển thêm hàng triệu bản sách giáo khoa và sách bài tập đến các địa phương để kịp trước ngày tựu trường. Một số tỉnh còn lên phương án dùng ngân sách mua sách giáo khoa tiểu học cho trường, cho học sinh mượn theo năm học, giảm bớt gánh nặng mua sách mới từng năm.
Nhưng để thoát khỏi vòng luẩn quẩn thiếu sách giáo khoa, cần những thay đổi rõ ràng hơn. Về phía nhà xuất bản, cần công khai số lượng, tiến độ cung ứng đến từng địa phương, tách bạch dữ liệu sách cho trường và sách cho kênh bán lẻ, tránh chuyện “số liệu đẹp nhưng phụ huynh vẫn thiếu”. Các trường cần chốt danh mục, khảo sát nhu cầu sớm, đồng thời triển khai mô hình cho mượn sách, dần tiệm cận chủ trương miễn phí sách giáo khoa và tái sử dụng nhiều lần. Phụ huynh cũng nên đăng ký qua trường và kênh chính thức từ sớm, hạn chế tâm lý đợi sát ngày mới mua. Khi mọi khâu cùng coi việc chuẩn bị năm học là trách nhiệm chung, chứ không phải cuộc “săn” riêng của từng gia đình, chuyện thiếu sách mới có cơ hội chấm dứt.
