Giải phóng mặt bằng dự án: Mắt xích yếu nhất trong hạ tầng giao thông
Giải phóng mặt bằng dự án là toàn bộ quá trình Nhà nước thu hồi đất, bồi thường đất đai, hỗ trợ, tái định cư và tổ chức bàn giao mặt bằng sạch để triển khai các công trình hạ tầng, trong đó chất lượng định giá, tính kịp thời của chi trả và tính minh bạch của thủ tục quyết định trực tiếp đến quyền lợi người dân lẫn tiến độ dự án. Những gì đang diễn ra ở các dự án giao thông lớn cho thấy đây vẫn là mắt xích yếu nhất của hệ thống. Sai sót quy trình không chỉ gây chậm trễ mà còn làm xói mòn niềm tin, kéo dài khiếu nại và đẩy chính quyền vào thế phải dùng đến cưỡng chế thu hồi đất – biện pháp vừa tốn kém vừa nhạy cảm xã hội.
Đường Hồ Chí Minh đoạn Rạch Sỏi – Bến Nhứt: sai từ khâu phương án bồi thường
Ngày 26/9, Thanh tra tỉnh An Giang công bố kết luận thanh tra công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng dự án đường Hồ Chí Minh đoạn Rạch Sỏi - Bến Nhứt, Gò Quao - Vĩnh Thuận. Dự án dài khoảng 51,94km, tổng mức đầu tư hơn 3.900 tỉ đồng, riêng kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hơn 657,2 tỉ đồng. Với quy mô như vậy, sai sót không thể xem là chuyện nhỏ. Việc lập, thẩm định, phê duyệt phương án bồi thường chưa đúng quy định, từ các trường hợp chuyển nhượng đất bằng giấy tay, chưa hoàn thành nghĩa vụ tài chính, đến 19 trường hợp chưa xác định được chủ sử dụng đất. Đáng nói, có hộ được áp giá bồi thường nhà mồ cao hơn quy định, chênh lệch hơn 421,5 triệu đồng. Khi ngay cả hồ sơ pháp lý và định giá cơ bản còn lỏng lẻo, mọi cam kết về công bằng trong bồi thường chỉ là khẩu hiệu.
Thanh tra cũng chỉ ra hàng loạt bất cập khác: chưa chỉnh lý biến động trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với 13 trường hợp có đất bị thu hồi; hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề cho 43 trường hợp chưa bảo đảm quy định; bố trí và giao đất có thu tiền sử dụng đất cho 2 trường hợp chưa đúng; chưa nộp ngân sách tiền lãi phát sinh khi gửi kinh phí bồi thường. Đây không còn là lỗi cá nhân mà là biểu hiện một hệ thống quản trị bồi thường đất đai lỏng lẻo, thiếu kiểm soát chéo. Việc Thanh tra kiến nghị thu hồi hơn 1,95 tỉ đồng nộp ngân sách và yêu cầu kiểm điểm nhiều cá nhân cho thấy sai phạm đã vượt ngưỡng "rút kinh nghiệm nội bộ". Câu hỏi đặt ra là vì sao những lỗ hổng này chỉ lộ ra khi thanh tra, chứ không bị phát hiện và chấn chỉnh ngay từ cấp tham mưu?
ĐT.744: một thập kỷ chậm trả bồi thường và cái giá của trì hoãn
Nếu An Giang cho thấy sai sót kỹ thuật và quản trị, thì câu chuyện đường ĐT.744 lại phơi bày một vấn đề khác: chậm trả bồi thường kéo dài đến mức phải trả giá bằng tiền hỗ trợ bổ sung. Dự án nâng cấp, mở rộng ĐT.744 được phê duyệt chủ trương đầu tư từ năm 2008, nhưng tới năm 2011 phương án bồi thường mới được áp dụng và đến năm 2014 mới chi trả cho người dân. Hơn một thập kỷ sau, ngày 22/9, UBND phường Tây Nam mới bắt đầu chi trả tiền hỗ trợ do chậm chi trả bồi thường giải phóng mặt bằng. 108 hộ được nhận tổng cộng hơn 19 tỉ đồng tiền hỗ trợ vì chậm trả, trong đó có người nhận hơn 620 triệu đồng, người thấp nhất trên 22 triệu đồng. Đây là cái giá hữu hình của sự trì hoãn, được đo đếm bằng ngân sách.
Lý do được phía chính quyền địa phương nêu ra là "lịch sử triển khai dự án" và yêu cầu đảm bảo công bằng giữa các hộ dân. Nhưng khi phải đến tháng 3/2025, cấp tỉnh mới thống nhất tiếp tục chi trả tiền hỗ trợ đất thuộc hành lang bảo vệ đường bộ, thì rõ ràng bài toán quản trị không còn là chuyện thủ tục phức tạp, mà là sự thiếu quyết đoán kéo dài. Một câu nói đáng trích dẫn ở đây là: "108 hộ dân có đất, tài sản bị giải tỏa được nhận tiền hỗ trợ bồi thường, giải phóng mặt bằng do chi trả chậm với tổng số tiền trên 19 tỉ đồng". Nếu cơ chế giám sát và chế tài với việc chậm trả bồi thường đủ mạnh, không có lý do gì người dân phải chờ đợi hàng chục năm cho quyền lợi rõ ràng thuộc về mình.
Cao tốc Bảo Lộc – Liên Khương: cưỡng chế thu hồi đất và giới hạn của sự đồng thuận
Khi bồi thường đất đai thiếu thuyết phục hoặc niềm tin bị bào mòn, giải pháp thường thấy là cưỡng chế thu hồi đất. Xã Ninh Gia, tỉnh Lâm Đồng là một ví dụ mới. Ngày 30/9, Ban thực hiện cưỡng chế thu hồi đất xã Ninh Gia cho biết vừa tổ chức cưỡng chế đối với một hộ dân để thực hiện dự án cao tốc Bảo Lộc - Liên Khương. Trước đó, UBND xã đã ra quyết định thu hồi đất, tuyên truyền, vận động, thậm chí đối thoại nhưng người bị thu hồi không chấp hành. Kết quả là ngày 8/9, quyết định cưỡng chế được ban hành, ngày 29/9 lực lượng chức năng tiến hành cắt hạ toàn bộ cây trồng trên diện tích hơn 41.291m² và bàn giao đất cho đơn vị triển khai dự án.
Theo chính quyền địa phương, cưỡng chế được thực hiện công khai, khách quan và đúng quy định. Đoạn cao tốc qua xã Ninh Gia dài hơn 7,8km, tổng diện tích thu hồi khoảng 56,6ha, ảnh hưởng 121 hộ và 3 tổ chức. Thông tin cho biết đa số các trường hợp đã đồng thuận nhận tiền bồi thường, chỉ còn số ít phải cưỡng chế. Đó là mặt tích cực: khi quy trình minh bạch và giá bồi thường hợp lý, cưỡng chế chỉ là ngoại lệ. Nhưng mỗi vụ cưỡng chế vẫn là một cảnh báo: nếu sai sót như ở dự án đường Hồ Chí Minh hay chậm trả bồi thường như ĐT.744 lặp lại, rất khó giữ được tỷ lệ đồng thuận cao. Cưỡng chế thu hồi đất không thể trở thành giải pháp thường xuyên cho những lỗ hổng chính sách.
Từ ba vụ việc đến bài toán cải tổ chính sách bồi thường đất đai
Ba câu chuyện ở An Giang, TP.HCM và Lâm Đồng đặt cạnh nhau phác họa một mẫu số chung: quy trình giải phóng mặt bằng dự án giao thông đang đầy lỗ hổng từ khâu lập phương án, phê duyệt, chi trả đến tổ chức cưỡng chế. Ở nơi này là phương án bồi thường sai, thiếu cập nhật giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và xử lý tài chính không đúng; ở nơi khác là chậm trả bồi thường kéo dài hơn một thập kỷ; và cuối cùng là phải dùng đến biện pháp cưỡng chế thu hồi đất với diện tích hàng chục nghìn mét vuông. Đó không còn là các sự cố riêng lẻ, mà là dấu hiệu của những khoảng trống trong thiết kế và thực thi chính sách.
Giải pháp vì thế không thể dừng ở mức "kiểm điểm vài cá nhân". Cần những bước cải tổ rõ ràng: chuẩn hóa lại quy trình lập, thẩm định phương án bồi thường; số hóa và liên thông dữ liệu đất đai để hạn chế tranh chấp về pháp lý; ràng buộc thời hạn chi trả bồi thường bằng chế tài trách nhiệm cụ thể; và minh bạch toàn bộ thông tin về đơn giá, danh sách chi trả cho cộng đồng giám sát. Ở cấp địa phương, việc cưỡng chế thu hồi đất phải là lựa chọn cuối cùng, đi kèm một cơ chế giải thích và đối thoại công khai. Nếu không dám nhìn thẳng vào các sai sót hiện tại, câu chuyện chậm trả bồi thương, khiếu nại kéo dài và cưỡng chế căng thẳng sẽ tiếp tục lặp lại ở bất kỳ dự án giao thông nào trong tương lai.
