Tiêu chí thành công mới cho dự án hạ tầng: hiệu quả thực tế, không phải sổ sách
Tiêu chí thành công mới cho dự án hạ tầng ở Việt Nam là chuyển trọng tâm từ tỉ lệ giải ngân sang tiến độ, chất lượng, khả năng kết nối và hiệu quả khai thác công trình trong thực tế, gắn với lợi ích cụ thể mà người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế nhận được, đồng thời làm rõ trách nhiệm quản lý dự án khi chậm tiến độ, đội vốn hạ tầng hoặc vận hành kém hiệu quả. Sáng 6/8, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan về thực hiện Nghị quyết số 13-NQ/TW ngày 16.1.2012 và Kết luận số 72-KL/TW ngày 23.2.2024 về xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ, với mục tiêu đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Ông khẳng định hạ tầng đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia, vì thế không thể chấp nhận cách đánh giá dự án chỉ dựa trên con số giải ngân.
Làm rõ trách nhiệm với dự án chậm tiến độ, đội vốn và khai thác kém
Thông điệp mạnh nhất từ cuộc làm việc là: các dự án chậm tiến độ không còn là lỗi chung chung, mà phải gắn với trách nhiệm cá nhân và tập thể cụ thể. Tổng Bí thư yêu cầu làm rõ trách nhiệm với từng dự án chậm tiến độ, phải điều chỉnh nhiều lần, đội vốn hạ tầng hoặc đưa vào khai thác nhưng hiệu quả khai thác công trình thấp. Đây là sự thay đổi đáng kể so với cách tiếp cận trước đây, khi chậm trễ, đội vốn thường được giải thích bằng “khách quan” hơn là truy tới cùng trách nhiệm quản lý dự án. Quan điểm mới đặt người đứng đầu cơ quan, địa phương vào vị trí phải trả lời câu hỏi: vì sao dự án không vận hành như thiết kế, vì sao người dân không hưởng lợi như kỳ vọng. Câu chuyện hạ tầng vì thế dịch chuyển từ xây được bao nhiêu sang khai thác được gì, và ai chịu trách nhiệm nếu câu trả lời không thuyết phục.
Đo hiệu quả bằng kết nối và vận hành, không chỉ bằng tỉ lệ giải ngân
Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “Hiệu quả không chỉ là tỷ lệ giải ngân mà là tiến độ, chất lượng, khả năng kết nối và hiệu quả khai thác các công trình, dự án hạ tầng trọng điểm”. Đây là câu nói chạm vào cốt lõi vấn đề: nhiều công trình hoàn thành trên giấy, nhưng kết nối lỏng lẻo, logistics tắc nghẽn, công suất khai thác thấp. Trong bối cảnh hạ tầng quyết định cạnh tranh quốc gia, thước đo phải là thời gian di chuyển thực sự được rút ngắn, chi phí logistics thực sự giảm, vùng nghèo thực sự được nối vào không gian phát triển, chứ không phải là những báo cáo giải ngân đúng tiến độ tài khóa. Việc yêu cầu quản trị toàn bộ vòng đời công trình – từ chuẩn bị đầu tư đến vận hành – cho thấy định nghĩa về thành công giờ gắn với hành trình dài của dự án, chứ không dừng ở ngày khánh thành.
Hạ tầng như nền tảng cạnh tranh quốc gia: dùng hiệu quả từng đồng vốn
Nếu coi hạ tầng là nền tảng của cạnh tranh quốc gia, thì mỗi km đường, mỗi cây cầu, mỗi tuyến đường sắt đều là bài kiểm tra về trách nhiệm sử dụng nguồn lực. Tổng Bí thư yêu cầu các bộ, ngành, địa phương “đổi mới mạnh mẽ tư duy và phương thức tổ chức thực hiện, sử dụng hiệu quả từng đồng vốn và đảm bảo chất lượng của từng công trình”. Nghị quyết 13-NQ/TW và Kết luận 72-KL/TW được nhắc lại như khung chiến lược, nhưng điểm mới là áp lực phải hiện thực hóa bằng hạ tầng đồng bộ, thông minh, xanh, an toàn, có khả năng chống chịu cao vào năm 2045. Khi hạ tầng gắn với kết nối vùng, đô thị – nông thôn, trong nước – quốc tế, với quốc phòng, an ninh, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, thì mọi sự chậm trễ hay lãng phí không chỉ là sai sót kỹ thuật mà là đe dọa năng lực cạnh tranh dài hạn.
Từ tư duy nhiệm kỳ sang tư duy dài hạn: yêu cầu đổi mới quản trị dự án
Điểm đáng chú ý là định hướng về quy hoạch và tổ chức không gian kinh tế gắn liền với yêu cầu đổi mới căn bản quản lý đầu tư, quản trị tài sản kết cấu hạ tầng và đề cao trách nhiệm người đứng đầu. Hạ tầng phải được quy hoạch thống nhất với chiến lược phát triển, có tầm nhìn dài hạn, liên kết ngành, vùng và thích ứng với biến động về công nghệ, thị trường, dân số, khí hậu – tức là vượt khỏi tư duy nhiệm kỳ ngắn hạn. Khi chỉ quyết định đầu tư dự án sau khi bảo đảm đầy đủ điều kiện về quy hoạch đất đai, mặt bằng, vốn, vật liệu, công nghệ, nhân lực và hạ tầng kết nối, Nhà nước ngầm gửi thông điệp: những lựa chọn thiếu căn cứ không còn được chấp nhận. Đòi hỏi xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về quy hoạch, dự án và tài sản hạ tầng cho thấy kỳ vọng về một hệ thống quản lý minh bạch, nơi mỗi dự án được giám sát từ ngày phê duyệt đến ngày hết vòng đời.
