Tay chân miệng: mối đe dọa không thể xem nhẹ khi trẻ trở lại trường
Bệnh tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do virus gây ra, lây qua dịch tiết, phân và đồ vật nhiễm bẩn, thường gặp ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ mầm non, dễ bùng phát khi trẻ tập trung đông trong trường học nếu không được phòng bệnh tay chân miệng bằng các biện pháp vệ sinh cá nhân và môi trường chặt chẽ. Từ góc độ phụ huynh và nhà trường, đây không còn là chuyện “ốm vặt” mà là phép thử xem hệ thống phòng chống bệnh truyền nhiễm của chúng ta có thực chất hay chỉ nằm trên giấy.
Các con số hiện tại đủ để cảnh báo. Tại một thành phố miền Trung, hơn 290 ca tay chân miệng đã được ghi nhận ở 35/40 xã, phường, tăng 1,9 lần so với cùng kỳ năm 2025. Ở một đô thị lớn khác, từ 28/8 đến 4/9 đã có 106 trường hợp tại 57 phường, xã; cộng dồn từ đầu năm là 4.936 ca. Trên phạm vi cả nước, gần 100.000 ca được ghi nhận từ đầu năm đến giữa tháng 8, cao gấp 2,5 lần cùng kỳ năm 2015; 87,3% là trẻ dưới 5 tuổi, chủ yếu đang theo học nhà trẻ, mẫu giáo. Với những dữ liệu này, nếu phụ huynh và nhà trường vẫn coi tay chân miệng là “chuyện thường niên” thì chúng ta đang đánh cược sức khỏe trẻ em một cách vô trách nhiệm.
Vì sao tháng 9–10 và môi trường trường học là “điểm nóng” tay chân miệng?
Bệnh tay chân miệng lưu hành quanh năm nhưng tăng cao vào tháng 9, 10 – đúng thời điểm trẻ em bắt đầu năm học mới, gia tăng tiếp xúc trực tiếp trong lớp học, sân chơi, nhà ăn. Điều này biến trường học, đặc biệt là nhà trẻ và trường mầm non, thành nơi lý tưởng để virus lan truyền. Trẻ nhỏ thường xuyên chơi cùng nhau, dùng chung đồ chơi, đồ dùng, lại có thói quen đưa tay và đồ vật lên miệng. Nếu không coi việc phòng chống bệnh truyền nhiễm là ưu tiên hàng đầu khi chuẩn bị năm học, nhà trường đang mở cửa chào đón mầm bệnh.
Thực tế ở các tỉnh, thành cho thấy: khi bước vào năm học mới, số trẻ tập trung tại cơ sở giáo dục tăng lên đáng kể, kèm theo đó là số ca tay chân miệng đến khám mỗi ngày cũng nhích lên rõ rệt, chủ yếu ở lứa tuổi mầm non. Trẻ dưới 5 tuổi – đặc biệt là nhóm nhà trẻ, mẫu giáo – chiếm tới 87,3% tổng số ca mắc. Điều đáng nói là nhiều ca xuất phát từ một trường hợp mắc bệnh không được phát hiện, cách ly và xử lý kịp thời, sau đó lan ra cả lớp, thậm chí toàn trường. Đây không phải lỗi của virus, mà là lỗ hổng của hệ thống chăm sóc sức khỏe học đường.
Gia đình: “3 sạch” phải là nếp sống, không phải khẩu hiệu
Ở nhà, phụ huynh là tuyến phòng thủ đầu tiên. Khuyến cáo chính thức đã rất rõ: hãy thực hiện “3 sạch” – ăn uống sạch, ở sạch, bàn tay sạch. Nghĩa là ăn chín, uống chín, dùng nước sạch, vệ sinh dụng cụ ăn uống, không cho trẻ dùng chung ly, chén, khăn; giữ nhà cửa, khu vui chơi thông thoáng, lau rửa bề mặt thường xuyên; và xây dựng thói quen rửa tay bằng xà phòng đúng cách nhiều lần trong ngày. Nếu phụ huynh chỉ trông chờ nhà trường khử khuẩn mà bỏ qua nếp sống vệ sinh tại gia đình, mọi cố gắng sẽ bị “phá sản” ngay khi trẻ về nhà.
Quan trọng không kém là khả năng nhận biết sớm dấu hiệu bất thường. Trẻ có thể khởi phát bằng sốt nhẹ, quấy khóc, ăn kém rồi xuất hiện hồng ban, bóng nước ở miệng, lòng bàn tay, bàn chân. Những dấu hiệu nặng như sốt cao liên tục, giật mình, nôn liên tục là cảnh báo bệnh diễn tiến xấu. Khi thấy trẻ sốt kèm nổi ban, phụ huynh nên dừng ngay việc cho trẻ đến lớp, đưa đi khám và thông báo cho giáo viên, thay vì cố cho con đi học “cho đỡ mất buổi” – đó là hành vi vô trách nhiệm với cả lớp. Gia đình phải chủ động cách ly, vệ sinh đồ chơi, quần áo, giường ngủ của trẻ bệnh và các thành viên trong nhà, vì virus có thể tồn tại trên bề mặt và lây cho anh chị em khác.
Nhà trường: an toàn trường học bắt đầu từ việc vệ sinh và giám sát nghiêm túc
An toàn trường học không thể chỉ đo bằng điểm số và thành tích, mà phải bắt đầu từ hệ thống phòng bệnh tay chân miệng và các bệnh truyền nhiễm khác. Nhiều trường mầm non, tiểu học đã chủ động tổng vệ sinh lớp học, khuôn viên, đồ dùng, đồ chơi; khử khuẩn bề mặt thường xuyên tiếp xúc bằng dung dịch phù hợp, bảo đảm môi trường học tập sạch sẽ khi đón trẻ trở lại trường. Cơ sở giáo dục được khuyến nghị phải duy trì vệ sinh môi trường, hướng dẫn trẻ rửa tay, làm sạch, khử khuẩn đồ chơi, vật dụng sinh hoạt; nếu lơ là, nguy cơ hình thành và lan rộng các chùm ca bệnh trong lớp hoặc toàn trường sẽ tăng mạnh.
Ở cấp quản lý, các cơ quan y tế yêu cầu trường học – đặc biệt là nhà trẻ, mẫu giáo – bảo đảm đủ chỗ rửa tay và xà phòng; vệ sinh phòng học, bàn ghế, đồ chơi và các bề mặt trẻ thường chạm vào mỗi ngày; đồng thời giám sát chặt sức khỏe học sinh. Nhà trường cần xây dựng quy trình rõ ràng: học sinh có triệu chứng nghi tay chân miệng phải được tách khỏi lớp, thông báo phụ huynh, báo y tế địa phương và thực hiện khử khuẩn lớp học trước khi cho trẻ khác dùng. Quan hệ với trạm y tế không nên chỉ là “đến khi có dịch mới gọi”, mà phải là phối hợp thường xuyên trong kiểm tra nguồn nước, bếp ăn, phòng ăn, khu chế biến, nhất là với trường bán trú để phòng cả ngộ độc thực phẩm và bệnh lây truyền qua đường ăn uống.
Phối hợp ba bên: phụ huynh – nhà trường – y tế để giữ một năm học khỏe mạnh
Nhìn vào xu hướng ca tay chân miệng tăng 1,9 lần ở một số địa phương khi trẻ trở lại trường, gần 100.000 ca trên toàn quốc từ đầu năm đến giữa tháng 8 và dự báo tiếp tục gia tăng trong cao điểm tháng 9–10, chúng ta phải thẳng thắn thừa nhận: phòng bệnh tay chân miệng không thể thành công nếu mỗi bên chỉ lo phần của mình. Ngành y tế đã yêu cầu các địa phương phối hợp chặt với ngành giáo dục và các đơn vị liên quan, triển khai đồng bộ biện pháp phòng chống bệnh truyền nhiễm, nhấn mạnh nguyên tắc “3 sạch” – ăn uống sạch, môi trường sống sạch, bàn tay sạch. Nhưng văn bản sẽ vô nghĩa nếu phụ huynh và nhà trường không biến chúng thành hành động hàng ngày.
Lựa chọn nằm ở chúng ta: chấp nhận tay chân miệng là “bệnh mùa tự nhiên” hay coi mỗi ca bệnh là lời nhắc nhở phải siết lại hệ thống bảo vệ sức khỏe trẻ em. Một năm học khỏe mạnh không phải thành quả của riêng ngành y tế, mà của từng gia đình quyết không đưa trẻ bệnh đến lớp, từng giáo viên kiên trì dạy trẻ rửa tay, từng hiệu trưởng coi an toàn trường học là tiêu chí đánh giá thành công, và từng cán bộ y tế chủ động hỗ trợ nhà trường tổng vệ sinh, khử khuẩn, giám sát dịch. Nếu ba bên cùng hành động, tay chân miệng vẫn có thể xuất hiện rải rác, nhưng sẽ khó có cơ hội trở thành nỗi ám ảnh tập thể mỗi mùa tựu trường.
