Phù phép bệnh án tâm thần: khi tấm lá chắn nhân đạo bị biến thành công cụ trục lợi
Vụ phù phép bệnh án tâm thần tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa và Trung tâm Pháp y tâm thần khu vực Tây Nguyên là chuỗi hành vi nhận hối lộ, môi giới hối lộ và lợi dụng chức vụ để làm sai lệch kết luận giám định, biến một chính sách nhân đạo trong tố tụng hình sự thành tấm bình phong che chắn cho người phạm tội. Vấn đề không chỉ là vài bản kết luận tâm thần giả mạo, mà là sự sụp đổ niềm tin vào hệ thống giám định tư pháp – nơi lẽ ra phải bảo vệ cả quyền lợi của người bệnh lẫn sự công bằng của pháp luật. Khi giám định tâm thần sai sự thật trở thành một “dịch vụ” có giá từ vài chục đến vài trăm triệu đồng, an toàn pháp lý của toàn xã hội bị đặt lên bàn cân đổi chác.
42 bị cáo, 26 kết luận sai lệch: quy mô một vụ án không thể coi là cá biệt
Phiên tòa sơ thẩm mở từ ngày 8.9 và chiều 18.9, TAND TP Đồng Nai tuyên án đối với 42 bị cáo trong vụ án “phù phép” bệnh án giám định tâm thần xảy ra tại hai cơ sở pháp y tâm thần nói trên. Bản án xác định, từ tháng 1.2016 đến tháng 6.2024, các bị cáo đã 29 lần thực hiện việc đưa, nhận, môi giới hối lộ hoặc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để làm sai lệch hồ sơ và kết luận giám định pháp y tâm thần. Hậu quả là 26 kết luận giám định bị sai sự thật, 3 hồ sơ bệnh án tâm thần được cấp sai cho đối tượng phạm tội, cùng một trường hợp chuyển khoa điều trị bắt buộc không đúng quy định. Con số này cho thấy đây không phải hiện tượng lẻ tẻ mà là một đường dây hối lộ viện pháp y có tổ chức lỏng, lặp đi lặp lại trong nhiều năm, len sâu vào quy trình giám định vốn phải tuyệt đối nghiêm ngặt.
Từ viện trưởng đến bác sĩ, điều dưỡng: trách nhiệm không thể đổ cho cơ chế
Trong 42 bị cáo, những người đứng đầu cơ sở giám định pháp y tâm thần giữ vai trò đặc biệt nghiêm trọng. Ông Bùi Thế Hùng, cựu Viện trưởng Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa, bị tuyên 19 năm 6 tháng tù về ba tội danh: nhận hối lộ, môi giới hối lộ và lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ. Trước đó, cơ quan công tố đã đề nghị mức án từ 16 năm 6 tháng đến 17 năm 9 tháng tù cho ông này. Người kế nhiệm Lê Văn Hùng nhận 18 năm tù về tội nhận hối lộ, trong khi cựu Giám đốc Trung tâm Pháp y tâm thần khu vực Tây Nguyên Trần Văn Thành bị phạt 4 năm tù. Các phó viện trưởng, trưởng khoa, phó khoa, bác sĩ, giám định viên, điều dưỡng khác nhận mức án từ 2 năm tù treo đến 8 năm tù giam tùy vai trò và số tiền hưởng lợi. Khi người ký ban hành kết luận lại trực tiếp tham gia “bán” kết luận tâm thần giả mạo, không thể đổ lỗi cho “kẽ hở pháp luật” mà phải nhìn thẳng vào sự suy thoái đạo đức công vụ.
Giám định tâm thần sai sự thật: cú đấm vào công lý và chính sách nhân đạo
Hội đồng xét xử nhấn mạnh kết luận giám định pháp y tâm thần có ý nghĩa quyết định trong điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự – là căn cứ xác định năng lực nhận thức, điều khiển hành vi, trách nhiệm hình sự và việc áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Khi kết luận bị bóp méo, hệ quả là bỏ lọt tội phạm, giảm nhẹ hoặc tránh trách nhiệm cho người phạm tội và thậm chí gây oan sai cho những người thực sự cần được bảo vệ. Số tiền đưa và nhận hối lộ để “phù phép” kết luận giám định tâm thần mỗi vụ dao động từ 20 triệu đồng đến 700 triệu đồng, có trường hợp lên đến 2 tỷ đồng. Những khoản tiền này mua không chỉ là vài tờ giấy, mà là quyền đứng ngoài vòng pháp luật. Câu chuyện vợ một bị cáo nổi tiếng được cấp hồ sơ bệnh án tâm thần sai sự thật cho thấy “dịch vụ” kết luận tâm thần giả mạo đã chạm tới các vụ án kinh tế lớn, đe dọa sự nghiêm minh chung của hệ thống.
Bài học từ vụ án: không thể để bệnh án tâm thần trở thành “cửa sau” của pháp luật
Theo bản án, các bị cáo đã “lợi dụng chính sách nhân đạo để vụ lợi cá nhân”, cố ý làm sai lệch hồ sơ nhằm đưa ra kết luận có lợi cho người được giám định, xâm phạm hoạt động đúng đắn, minh bạch của công tác giám định và làm tổn hại uy tín cơ quan. Câu trừng phạt dành cho 42 bị cáo, với những mức án rất nặng dành cho các viện trưởng, giám đốc, là lời cảnh tỉnh trực diện: giám định tâm thần không thể là “phao cứu sinh” cho người muốn chạy tội bằng tiền. Muốn ngăn chặn giám định tâm thần sai sự thật, cần siết lại quy trình, kiểm soát chặt quyền ký kết luận, xây dựng cơ chế giám sát độc lập và minh bạch hóa mọi bước giám định. Quan trọng hơn, phải khôi phục văn hóa nghề nghiệp dựa trên đạo đức và trách nhiệm. Nếu xã hội chấp nhận để bệnh án tâm thần bị phù phép, thì chúng ta đang khoét một “cửa sau” khổng lồ trong bức tường pháp luật, nơi tiền có thể mua cả sự vô tội.
