Chính sách sách giáo khoa miễn phí ở Huế: kỳ vọng lớn, khởi đầu trắc trở
Chính sách sách giáo khoa miễn phí ở Huế là chủ trương dùng ngân sách và nguồn xã hội hóa để mua sách giáo khoa phát cho học sinh theo hình thức mượn–trả, nhằm giảm gánh nặng chi phí học tập, bảo đảm mọi em đều có đủ sách, đặc biệt là học sinh nghèo, cận nghèo và vùng khó khăn, qua đó thu hẹp khoảng cách cơ hội trong giáo dục và thực hiện các nghị quyết về phát triển giáo dục phổ thông bền vững. Năm học Huế 2026-2027 đã khai giảng gần một tuần nhưng sách giáo khoa miễn phí theo chính sách vẫn chưa đến tay phần lớn học sinh. Về mặt nguyên tắc, đây phải là một trong những khâu chuẩn bị sớm nhất cho năm học mới. Việc để các em bước vào lớp mà sách giáo khoa thiếu không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là dấu hiệu của sự lúng túng trong thiết kế và triển khai chính sách hỗ trợ học sinh. Khi thành phố công bố sẽ cấp phát miễn phí sách giáo khoa và tài liệu giáo dục địa phương cho tất cả học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, kỳ vọng của phụ huynh đã được nâng lên rõ rệt. Chính vì thế, sự chậm trễ hiện nay tạo ra cảm giác hụt hẫng và đặt ra câu hỏi: vì sao một chính sách nhân văn lại khởi đầu nhiều vướng mắc đến vậy?
Từ 28,2 tỉ xuống 12,3 tỉ: những con số biết nói về sự lúng túng
Điểm đáng chú ý đầu tiên trong câu chuyện sách giáo khoa miễn phí là sự biến động lớn về nhu cầu và kinh phí. Đợt khảo sát ban đầu, Sở GD-ĐT thống kê nhu cầu mượn sách học là 133.734 bộ, với kinh phí dự kiến lên tới khoảng 28,2 tỉ đồng. Đến ngày 25.8, khi năm học Huế 2026-2027 cận kề, một đợt rà soát lại cho thấy số lượng học sinh còn nhu cầu mượn sách giảm xuống còn 52.824 bộ, tương ứng chỉ còn 21% học sinh toàn thành phố chưa có sách để học, kéo kinh phí dự kiến xuống khoảng 12,3 tỉ đồng, giảm khoảng 15,9 tỉ đồng. Theo giải thích của Sở GD-ĐT, việc giảm nhu cầu là do nhiều phụ huynh có điều kiện đã chủ động mua sách giáo khoa cho con. Nhưng chính điều này lại cho thấy quá trình truyền thông và thiết kế đối tượng hưởng lợi chưa rõ ràng: phụ huynh lúng túng giữa chờ sách giáo khoa miễn phí theo chính sách hỗ trợ học sinh và tự bỏ tiền mua để kịp năm học. Khi quá nhiều gia đình phải “tự cứu mình”, phần ngân sách sách giáo khoa miễn phí đứng trước nguy cơ sử dụng thiếu hiệu quả hoặc lãng phí.
Đấu thầu, chỉ đạo trung ương và quyết định lùi miễn phí đại trà
Sau khi chốt lại nhu cầu ở mức khoảng 12,3 tỉ đồng, Sở GD-ĐT tổ chức quy trình đấu thầu mua sách giáo khoa nhưng đợt đấu thầu lần thứ nhất ngày 29.8 lại không có bất kỳ đơn vị cung cấp nào tham gia. Kết quả là 21% số học sinh trên địa bàn thành phố Huế vẫn chưa có sách giáo khoa, gây ra tình trạng khan hiếm trong khi năm học đã bắt đầu. Theo kế hoạch, đến ngày 19.9 sẽ mở đợt đấu thầu tiếp theo, với kỳ vọng nếu khâu cung ứng được đảm bảo, chậm nhất 10 ngày hoặc 2 tuần nữa học sinh mới có đủ sách. Tuy nhiên, trong thời gian chờ, ngày 10.9 Văn phòng Chính phủ ban hành thông báo kết luận của Phó Thủ tướng về tình hình cung ứng sách giáo khoa, giao Bộ GD-ĐT rà soát, tinh giản chương trình giáo dục phổ thông và tổ chức biên soạn một bộ sách giáo khoa thống nhất sử dụng trên toàn quốc. Trước bối cảnh đó, chiều cùng ngày Thường vụ Thành ủy Huế họp và quyết định lùi thời gian thực hiện miễn đại trà sách giáo khoa phổ thông, tạm dừng mua sắm gói 12,3 tỉ đồng để tránh lãng phí ngân sách nếu sau này phải thay sách. Quyết định này cho thấy sự phụ thuộc mạnh của địa phương vào những điều chỉnh từ trung ương, nhưng đồng thời chuyển gánh nặng "điều chỉnh" về phía học sinh đang đứng trước bảng đen mà không có đủ sách.
Chuyển sang hỗ trợ đối tượng chính sách: ai được, ai mất?
Thay vì miễn phí sách giáo khoa đại trà, Huế chọn phương án thu hẹp chính sách hỗ trợ học sinh trong năm học này. Theo thông tin của Sở GD-ĐT, thành phố sẽ chi 5 tỉ đồng để mua sách giáo khoa cho học sinh thuộc diện đối tượng chính sách, cho mượn miễn phí trong năm học 2026-2027. Các em thuộc hộ nghèo, cận nghèo, có hoàn cảnh khó khăn và học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi là nhóm được ưu tiên. Nguồn kinh phí không dùng ngân sách nhà nước mà lấy từ Quỹ Vì người nghèo và các nguồn vận động hợp pháp khác. Ở góc độ chính sách, việc tập trung vào nhóm khó khăn là phù hợp tinh thần bảo vệ đối tượng yếu thế. Nhưng ở góc độ niềm tin, câu chuyện lại khác: phụ huynh từng được thông báo thành phố sẽ cấp phát miễn phí toàn bộ sách giáo khoa và tài liệu giáo dục địa phương cho tất cả học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, bất kể trường công lập hay ngoài công lập. Nay quyết định lùi miễn phí đại trà, chỉ giữ lại sách giáo khoa miễn phí cho một bộ phận học sinh nghèo và khó khăn, dễ tạo cảm giác chính sách bị "rút lại" giữa chừng. Đặc biệt, những gia đình không nằm trong diện chính sách nhưng vẫn khó khăn sẽ phải tiếp tục tự xoay xở với tình trạng sách giáo khoa thiếu và giá sách không hề nhỏ.
Tác động thực tế: khoảng trống sách trên bàn học và trách nhiệm chính sách
Tác động trước mắt nhìn thấy rõ nhất là 21% học sinh trên địa bàn Huế bước vào năm học mới mà vẫn chưa có sách giáo khoa để học. Dù nhiều phụ huynh đã tự đi mua cho con, phần đông thuộc nhóm khó khăn lại không đủ khả năng chi trả để lấp đầy khoảng trống này. Ngành giáo dục đã hướng dẫn các trường khai thác kho dữ liệu số do Bộ GD-ĐT cung cấp để đảm bảo việc dạy học diễn ra bình thường, nhưng học trực tiếp từ file PDF hoặc màn hình không thể thay thế vai trò của bộ sách giáo khoa trên tay từng học sinh. Câu hỏi lớn nhất ở đây không phải "bao giờ có sách" mà là "chúng ta ưu tiên điều gì khi thiết kế chính sách hỗ trợ học sinh". Việc lùi triển khai sách giáo khoa miễn phí đại trà để tránh lãng phí ngân sách là lý do hợp lý về mặt tài chính. Nhưng nếu không kèm theo giải pháp kịp thời cho các em đang thiếu sách, chính sách dễ trở thành lý thuyết đẹp trên giấy. Kết lại, muốn sách giáo khoa miễn phí mang đúng ý nghĩa, Huế cần công khai lộ trình, bảo đảm sách đến đúng đối tượng đúng thời điểm, và không để bất kỳ học sinh nào bị bỏ lại phía sau chỉ vì một cuốn sách giáo khoa thiếu trên bàn học.
